Từ ga Yên Lý đến căn cứ Bắc Sơn- Anh hùng Phùng Chí Kiên

43. Từ ga Yên Lý đến căn cứ Bắc Sơn

Nhân vật lịch sử: Đồng chí Phùng Chí Kiên, tên khai sinh Nguyễn Vĩ, sinh ngày 18 tháng 5 năm 1901, quê thôn Mỹ Quan Thượng, tổng Vạn Phần, sau thuộc xã Diễn Yên, huyện Diễn Châu, Nghệ An; nhà hoạt động cách mạng, nhà lãnh đạo quân sự, Chỉ huy trưởng căn cứ Bắc Sơn – Võ Nhai và Cứu quốc quân 1.

Ở vùng quê Diễn Châu có một người con rời làng từ thuở thiếu niên, đi qua nhiều miền đất xa xôi rồi trở về góp sức mở đường cho cách mạng Việt Nam. Người ấy là Nguyễn Vĩ, về sau mang tên Phùng Chí Kiên.

Ông sinh ra trong gia đình nông dân tại thôn Mỹ Quan Thượng. Cha ông là cụ Nguyễn Khoản. Thuở nhỏ, Nguyễn Vĩ được học chữ Quốc ngữ và chữ Nho. Đến khoảng mười bốn tuổi, vì gia đình khó khăn, cậu học trò phải rời trường, đi làm tại khu vực Trường Thi rồi làm việc cho một thương nhân người Hoa ở ga Yên Lý.

Các cháu thử hình dung một người thiếu niên đứng bên ga tàu hơn một thế kỷ trước. Những đoàn tàu đi qua mang theo hành khách, hàng hóa và cả tin tức về một đất nước đang chịu ách cai trị của thực dân. Từ mái nhà nghèo ở Diễn Châu đến nơi có nhiều người qua lại, Nguyễn Vĩ dần hiểu rằng nỗi cơ cực của gia đình mình không phải chuyện riêng. Đó còn là nỗi khổ chung của một dân tộc chưa được làm chủ vận mệnh.

Khoảng năm 1926, ông sang Quảng Châu, tham dự lớp huấn luyện do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc tổ chức và được học tại Trường Quân sự Hoàng Phố. Từ đây, chàng trai xứ Nghệ bước vào con đường hoạt động cách mạng đầy gian nan. Ông công tác ở nhiều nơi, có thời gian học tập tại Moskva, đảm nhận các nhiệm vụ của Đảng và tham gia đào tạo cán bộ.

Điều đáng quý ở Phùng Chí Kiên là sự kết hợp giữa hiểu biết chính trị và năng lực quân sự. Ông không coi việc xây dựng lực lượng chỉ là tập hợp người cầm vũ khí. Trước hết phải giúp cán bộ và quần chúng hiểu vì sao mình đấu tranh, dựa vào ai và bảo vệ điều gì. Người chiến sĩ cách mạng phải biết thương dân, giữ kỷ luật và không để lợi ích cá nhân làm tổn hại việc chung.

Đầu năm 1941, Phùng Chí Kiên theo Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc qua vùng Pác Bó, Cao Bằng. Sau nhiều năm xa quê hương, ông lại được đứng trên đất nước mình. Ông tham gia huấn luyện cán bộ, xây dựng lực lượng và chuẩn bị cho một giai đoạn đấu tranh mới. Tháng 5 năm ấy, tại Hội nghị Trung ương lần thứ tám, ông được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng và được giao phụ trách công tác quân sự.

Sau cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn, vùng Bắc Sơn – Võ Nhai trở thành một địa bàn quan trọng của phong trào cách mạng. Phùng Chí Kiên được giao làm Chỉ huy trưởng căn cứ và Cứu quốc quân 1. Lực lượng lúc ấy còn ít, điều kiện thiếu thốn, phải dựa vào sự che chở và giúp đỡ của đồng bào các dân tộc.

Giữa năm 1941, thực dân Pháp huy động lực lượng lớn bao vây căn cứ. Mục tiêu của chúng là phá cơ sở cách mạng, chia cắt lực lượng và làm cho nhân dân sợ hãi. Trước tình thế ấy, việc bảo toàn cán bộ, chiến sĩ và hạn chế tổn thất cho người dân được đặt lên hàng đầu. Các đơn vị phải rời Khuổi Nọi, chia thành nhiều bộ phận để tìm đường về phía Cao Bằng.

Phùng Chí Kiên và Lương Văn Tri chỉ huy một bộ phận rút lui. Trên đường đi, đoàn gặp nhiều đợt truy đuổi tại Pò Kép và Khau Pàn. Trong hoàn cảnh nguy cấp, ông cùng một số đồng đội ở lại bảo vệ cho lực lượng phía trước tiếp tục di chuyển. Ngày 22 tháng 8 năm 1941, sau khi rơi vào tay đối phương, ông đã hy sinh.

Ông mất khi mới bốn mươi tuổi. Đó là độ tuổi nhiều người đang xây dựng gia đình và sự nghiệp, còn Phùng Chí Kiên đã dành phần lớn cuộc đời cho hành trình tìm đường cứu nước. Ông không kịp nhìn thấy Cách mạng Tháng Tám thành công, cũng không kịp trở về thăm làng cũ trong ngày đất nước độc lập.

Nhưng những công việc ông tham gia đã góp phần đặt nền móng cho lực lượng vũ trang cách mạng. Ngày 23 tháng 9 năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh truy phong quân hàm cấp tướng cho Phùng Chí Kiên. Ông được ghi nhận là người đầu tiên trong lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam được phong quân hàm cấp tướng.

Tại quê hương Diễn Châu, tên tuổi ông được gìn giữ trong khu tưởng niệm, trường học và những câu chuyện truyền lại cho thế hệ trẻ. Người dân nhắc đến ông không chỉ vì cấp bậc hay chức vụ, mà còn vì cốt cách của một người con xứ Nghệ: chịu khó học hỏi, sống giản dị, đã nhận nhiệm vụ thì hết lòng hoàn thành.

Cuộc đời Phùng Chí Kiên cũng nhắc chúng ta rằng con đường lớn có thể bắt đầu từ một nơi rất bình thường. Với ông, đó là căn nhà nông dân ở Mỹ Quan Thượng và những ngày lao động bên ga Yên Lý. Nghèo khó khiến ông phải rời trường sớm nhưng không thể dập tắt ý chí học tập. Xa quê nhiều năm nhưng ông chưa từng quên mục đích trở về.

Các cháu hôm nay được sống trong hòa bình, được học tập dưới mái trường và có nhiều cơ hội tìm hiểu thế giới. Cách tưởng nhớ Phùng Chí Kiên thiết thực nhất không phải là thuộc thật nhiều danh hiệu. Điều quan trọng hơn là hiểu bài học từ đời ông: hoàn cảnh khó khăn không ngăn được con người học hỏi; lòng yêu quê hương phải được thể hiện bằng việc làm; và người có năng lực càng cần biết đặt trách nhiệm với cộng đồng lên trên lợi ích của mình.

Từ ga Yên Lý đến căn cứ Bắc Sơn là một hành trình rất dài. Nhưng dù đi qua bao miền đất, trong Phùng Chí Kiên vẫn có sự bền bỉ của quê Nghệ. Đó là ngọn lửa lặng lẽ đã soi đường cho ông suốt cuộc đời và còn được những thế hệ sau trân trọng gìn giữ.