“Từ giảng đường Paris đến lớp học giữa rừng” – Hành trình của Giáo sư Hồ Đắc Di

Thời kỳ lịch sử: Cách mạng Tháng Tám và kháng chiến chống thực dân Pháp, đặc biệt giai đoạn 1946–1954.
Phần 1: Một người thầy thuốc đã có thể chọn cuộc sống khác

Hồ Đắc Di sinh năm 1900, quê gốc ở An Tuyền, Phú Vang, Thừa Thiên Huế.

Ông sang Pháp học y khoa và tốt nghiệp Y khoa Paris vào những năm 1920. Trở về Việt Nam, ông trở thành một trong những bác sĩ, nhà giáo có ảnh hưởng lớn đối với nền y học Việt Nam thế kỷ XX.

Ông không chỉ làm nghề y.

Ông dành phần lớn cuộc đời cho giảng dạy, đào tạo bác sĩ và xây dựng nền y học Việt Nam.

Nhưng năm 1945, lịch sử đặt trước ông một lựa chọn lớn.

Sau Cách mạng Tháng Tám, đất nước bước vào một thời kỳ hoàn toàn mới.

Rồi cuối năm 1946, chiến tranh lan rộng.

Những giảng đường ở Hà Nội không còn là nơi có thể tiếp tục công việc bình thường.

Và Hồ Đắc Di quyết định đi theo kháng chiến.

Ông rời cuộc sống ở đô thị để đến với chiến khu.

Không phải để cầm súng.

Mà để làm một công việc cũng vô cùng cần thiết:

giữ cho nền đào tạo y khoa không bị đứt gãy.

Chú thích ảnh: Chân dung Giáo sư, bác sĩ Hồ Đắc Di. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và các tư liệu lịch sử về Trường Đại học Y Hà Nội.

Phần 2: Khi trường đại học phải rời thành phố

Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, các cơ sở giáo dục ở Hà Nội phải sơ tán.

Trường Đại học Y cũng đứng trước câu hỏi:

Có tiếp tục đào tạo được bác sĩ trong chiến tranh hay không?

Câu trả lời của những người thầy lúc ấy là:

Có.

Ngày 6/10/1947, Trường Đại học Y được khai giảng trở lại tại Chiêm Hóa, Tuyên Quang, trong chiến khu Việt Bắc.

Hồ Đắc Di giữ cương vị hiệu trưởng.

Theo tư liệu của Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam, trong buổi khai giảng, ông nhấn mạnh rằng việc mở lại trường giữa chiến khu là sự khẳng định quyết tâm của Chính phủ trong việc tiếp tục đào tạo cán bộ kỹ thuật và những người có học thức dù đất nước đang chiến tranh.

Đó là một quyết định có ý nghĩa lớn.

Bởi nếu một cuộc chiến kéo dài nhiều năm mà không đào tạo được bác sĩ mới, đất nước sẽ thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nhân lực y tế.

Một thế hệ sinh viên có thể bị mất cơ hội học tập.

Một nền y học có thể bị đứt đoạn.

Vì vậy, dựng lại trường cũng là chuẩn bị cho tương lai của đất nước.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Trường Đại học Y trong thời kỳ kháng chiến tại Việt Bắc. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và các tư liệu lịch sử ngành y.

Phần 3: Một trường đại học giữa núi rừng

Hãy thử hình dung một lớp học y khoa trong chiến khu Việt Bắc.

Không có những giảng đường lớn.

Không có đầy đủ phòng thí nghiệm hiện đại.

Không có điều kiện học tập như ở một trường đại học thời bình.

Nhưng vẫn phải học.

Giải phẫu.

Sinh lý.

Bệnh học.

Ngoại khoa.

Nội khoa.

Và quan trọng nhất:

cách cứu chữa một con người.

Hồ Đắc Di là hiệu trưởng.

Bên cạnh ông là những người thầy thuốc nổi tiếng của nền y học Việt Nam.

Trong đó có Tôn Thất Tùng, Đặng Văn Ngữ, Hoàng Tích Trí và nhiều cán bộ y tế khác.

Theo tư liệu về trường, Hồ Đắc Di giữ vai trò hiệu trưởng, Tôn Thất Tùng phụ trách bệnh viện và Đặng Văn Ngữ tham gia giảng dạy, nghiên cứu; nhà trường đồng thời gắn đào tạo với hoạt động điều trị và phục vụ kháng chiến.

Đó không phải một trường đại học tách khỏi cuộc chiến.

Trường học và chiến trường tồn tại song song.

Chú thích ảnh: Tư liệu về các giáo sư, bác sĩ tham gia xây dựng Trường Đại học Y trong kháng chiến. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và các tư liệu ngành y.

Phần 4: Học ba tháng, đi thực tế chín tháng

Một trong những điểm đặc biệt của việc đào tạo y khoa trong kháng chiến là sinh viên không chỉ ngồi trong lớp.

Họ phải đi thực tế.

Thiếu tướng, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Bùi Đại – một học viên của trường – sau này kể rằng lớp của ông mỗi năm chỉ học ở trường khoảng ba tháng, còn chín tháng đi thực tế, trực tiếp tham gia phục vụ các chiến dịch như Tây Bắc, Thượng Lào.

Đây là một hình thức đào tạo rất khác thời bình.

Sinh viên vừa là người học.

Nhưng đồng thời cũng là những cán bộ y tế đang được đưa vào thực tiễn chiến tranh.

Họ nhìn thấy thương binh.

Nhìn thấy bệnh tật.

Đối diện với những ca cấp cứu.

Và những gì học được trong sách phải được áp dụng vào đời sống thực.

Điều đó khiến quá trình đào tạo trở nên khắc nghiệt.

Nhưng cũng chính thực tiễn ấy giúp nhiều người trưởng thành rất nhanh.

Một người sinh viên bước vào chiến khu với sách vở.

Nhưng có thể vài tháng sau đã phải đứng bên một thương binh.

Và lúc đó, bài học trên trang giấy không còn là lý thuyết.

Nó trở thành trách nhiệm đối với một mạng người.

Chú thích ảnh: Tư liệu minh họa hoạt động học tập và thực tế của cán bộ, sinh viên y khoa trong kháng chiến. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và Báo Quân đội nhân dân.

Phần 5: Người thầy không chỉ dạy kiến thức

Hồ Đắc Di có một quan niệm rất sâu sắc về giáo dục.

Một cựu sinh viên sau này nhớ lại lời ông:

“Phải biến quá trình đào tạo thành quá trình tự tạo.”

Đó không chỉ là một phương pháp học.

Nó còn phù hợp đặc biệt với hoàn cảnh kháng chiến.

Bởi trong chiến khu, không thể lúc nào cũng có thầy bên cạnh.

Không thể lúc nào cũng có đầy đủ sách.

Không thể lúc nào cũng có điều kiện thực hành.

Người bác sĩ tương lai phải biết tự học, tự tìm hiểu, tự giải quyết vấn đề.

Và quan trọng hơn:

phải biết đem kiến thức của mình phục vụ người khác.

Có lẽ vì vậy mà nhiều học trò của Hồ Đắc Di sau này trở thành những tên tuổi lớn của nền y học Việt Nam.

Họ không chỉ mang theo kiến thức.

Họ mang theo một phương pháp sống:

học để làm việc, làm việc để phục vụ con người.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Giáo sư Hồ Đắc Di và hoạt động giảng dạy. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và tư liệu Trường Đại học Y Hà Nội.

Phần 6: Trường học và bệnh viện cùng tồn tại

Một điều đặc biệt của Trường Đại học Y trong kháng chiến là đào tạo không tách khỏi điều trị.

Tại chiến khu, các cơ sở y tế vừa phục vụ nhân dân, vừa phục vụ bộ đội.

Năm 1948, tại làng Ải, Chiêm Hóa, Hồ Đắc Di và Tôn Thất Tùng cùng xây dựng Trường Đại học Y khoa Việt Bắc và bệnh viện dã chiến.

Bệnh viện vừa điều trị cho bộ đội, vừa chữa bệnh cho nhân dân. Khi bị địch đánh phá, cơ sở phải chuyển địa điểm, rồi lại tiếp tục hoạt động.

Điều đó cho thấy sự gian khổ mà những người thầy thuốc phải đối mặt.

Một ngôi trường có thể bị buộc phải di chuyển.

Một bệnh viện có thể bị đốt.

Nhưng lớp học vẫn phải tiếp tục.

Người bệnh vẫn cần được cứu.

Và người thầy vẫn phải đứng trước học trò.

Chiến tranh có thể phá hủy cơ sở vật chất, nhưng không thể khiến họ từ bỏ nhiệm vụ đào tạo.

Phần 7: Khi chiến tranh buộc người thầy phải thích nghi

Một trường đại học bình thường có thể mất nhiều tháng để chuẩn bị một khóa học.

Trường y trong kháng chiến thì không có sự xa xỉ ấy.

Nhu cầu cán bộ y tế luôn cấp bách.

Thương binh từ các chiến trường cần người điều trị.

Bệnh tật trong chiến khu cần người phòng chống.

Nhân dân cần bác sĩ.

Quân đội cần quân y.

Vì vậy, chương trình đào tạo phải gắn với nhu cầu thực tế.

Cuối năm 1947, Cục Quân y chủ trương vừa sử dụng, vừa bồi dưỡng cán bộ quân y; những người đang học dở trường Y được đưa trở lại Trường Đại học Y ở Chiêm Hóa để tiếp tục học.

Đó là cách nhà trường và quân đội phối hợp với nhau.

Không để nguồn nhân lực bị lãng phí.

Không để một người đang có khả năng trở thành bác sĩ phải bỏ dở việc học.

Và quan trọng hơn:

đào tạo phải đi cùng nhu cầu của chiến trường.

Chú thích ảnh: Tư liệu minh họa sự phối hợp giữa đào tạo y khoa và công tác quân y trong kháng chiến. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam.

Phần 8: Những học trò đi từ lớp học đến chiến dịch

Có lẽ cách tốt nhất để hiểu giá trị của ngôi trường là nhìn vào những người đã bước ra từ đó.

Bùi Đại là một trong số những học viên sau này trở thành cán bộ quân y cao cấp.

Ông kể rằng những năm học trong kháng chiến gắn liền với thực tế chiến trường.

Các học viên tham gia những chiến dịch lớn.

Tây Bắc.

Thượng Lào.

Rồi những chiến dịch tiếp theo.

Một số người sau này trở thành những thầy thuốc đầu ngành như Nguyễn Huy Phan, Nguyễn Sĩ Quốc, Lê Cao Đài.

Họ được đào tạo trong một hoàn cảnh mà ranh giới giữa:

“người học”

và

“người phục vụ chiến trường”

gần như không tồn tại.

Hôm nay học.

Ngày mai có thể lên đường.

Và khi trở về trường, họ mang theo những kinh nghiệm mà sách vở không thể cung cấp.

Đó là một vòng tuần hoàn:

học – đi thực tế – phục vụ – trở về – học tiếp.

Một cách đào tạo được sinh ra từ chính hoàn cảnh chiến tranh.

Chú thích ảnh: Tư liệu về các thế hệ thầy thuốc, quân y trưởng thành từ môi trường đào tạo trong kháng chiến. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân và Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam.

Phần 9: Một ngôi trường không đứng ngoài cuộc chiến

Có một điều cần hiểu rõ:

Trường Đại học Y kháng chiến không phải nơi “trú ẩn” của những người làm nghề y.

Nó là một bộ phận của cuộc kháng chiến.

Các giáo sư vừa giảng dạy, vừa điều trị.

Sinh viên vừa học, vừa phục vụ.

Các cơ sở y tế vừa chữa bệnh, vừa nghiên cứu.

Và những kinh nghiệm chiến trường lại quay trở về giảng đường.

Chính trong hoàn cảnh ấy, nền y học Việt Nam đã có những bước phát triển quan trọng.

Năm 1950, Đặng Văn Ngữ cùng đồng nghiệp tiến hành sản xuất penicillin trong điều kiện chiến khu, phục vụ việc điều trị vết thương. Tôn Thất Tùng đã tham gia trao đổi chuyên môn với Đặng Văn Ngữ về phương pháp sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế.

Đó là một minh chứng rõ ràng:

kháng chiến không chỉ tạo ra những người lính.

Nó cũng buộc các nhà khoa học phải tìm ra những cách làm mới.

Và Hồ Đắc Di là một trong những người đứng đầu môi trường đào tạo nơi những con người ấy cùng làm việc, nghiên cứu và truyền lại kiến thức cho thế hệ sau.

Chú thích ảnh: Tư liệu về hoạt động nghiên cứu, sản xuất penicillin và y học kháng chiến tại Việt Bắc. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và các tư liệu lịch sử ngành y.

Phần 10: Những năm tháng không có điều kiện, nhưng có quyết tâm

Nhìn lại từ hôm nay, điều khó hình dung nhất có lẽ là:

làm thế nào họ có thể duy trì một trường đại học y trong chiến tranh?

Câu trả lời không nằm ở cơ sở vật chất.

Nó nằm ở con người.

Những giáo sư chấp nhận rời thành phố.

Những sinh viên chấp nhận gian khổ.

Những cán bộ quản lý tổ chức lớp học.

Những người dân địa phương hỗ trợ nơi ăn ở.

Những cơ sở y tế tiếp nhận sinh viên thực tập.

Và cả những chiến trường trở thành nơi người học kiểm nghiệm kiến thức.

Hồ Đắc Di là người đứng ở trung tâm của quá trình ấy.

Ông giữ vai trò hiệu trưởng trong một thời kỳ mà một quyết định về trường học cũng có thể liên quan đến tương lai của cả nền y tế.

Nếu trường đóng cửa, một thế hệ bác sĩ sẽ không được đào tạo.

Nếu trường tiếp tục, phải chấp nhận gian khổ.

Ông chọn phương án thứ hai.

Chú thích ảnh: Tư liệu về trường, thầy và trò ngành y trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và các kho tư liệu lịch sử.

Phần 11: Người thầy của nhiều thế hệ bác sĩ

Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc năm 1954, Trường Đại học Y trở về Hà Nội.

Hồ Đắc Di tiếp tục giữ vai trò lãnh đạo nhà trường.

Theo hồi ức của một cựu sinh viên, ông là hiệu trưởng của trường từ thời kỳ chiến khu Việt Bắc cho đến những năm 1980.

Điều đó có nghĩa là rất nhiều thế hệ sinh viên y khoa đã từng học dưới mái trường do ông dẫn dắt.

Những người bước vào trường sau chiến tranh có điều kiện học tập tốt hơn.

Nhưng họ vẫn nhận được một di sản được hình thành từ những năm tháng gian khổ:

tinh thần tự học, trách nhiệm với người bệnh và ý thức phục vụ đất nước.

Đó là thứ không thể đo bằng số lượng giảng đường.

Nó được truyền từ thầy sang trò.

Từ một thế hệ sang thế hệ khác.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Giáo sư Hồ Đắc Di và Trường Đại học Y Hà Nội. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và tư liệu của nhà trường.

Phần 12: Từ chiến khu Việt Bắc đến nền y học Việt Nam

Nhìn lại sự nghiệp Hồ Đắc Di, chúng ta không nên chỉ nhớ ông là một giáo sư nổi tiếng.

Điều đáng nhớ hơn là ông đã giữ được sự liên tục của giáo dục y khoa trong chiến tranh.

Một đất nước đang kháng chiến vẫn phải đào tạo bác sĩ.

Một xã hội đang thiếu thốn vẫn phải nghiên cứu y học.

Một quân đội đang chiến đấu vẫn phải có người cứu thương.

Và nhân dân vẫn cần được chữa bệnh.

Đó là lý do trường y phải tồn tại.

Không phải để duy trì một danh hiệu.

Mà để phục vụ những con người đang sống trong chiến tranh.

Chú thích ảnh: Tư liệu về các thế hệ thầy thuốc và hoạt động đào tạo y khoa Việt Nam trong và sau kháng chiến. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và các tư liệu lịch sử ngành y.

Phần 13: Điều Hồ Đắc Di để lại không chỉ là một ngôi trường

Một ngôi trường có thể được xây bằng gạch.

Nhưng một nền y học được xây bằng con người.

Hồ Đắc Di đã đào tạo và dẫn dắt nhiều thế hệ bác sĩ.

Trong kháng chiến, ông cùng đồng nghiệp giữ cho việc đào tạo không bị gián đoạn.

Trong hòa bình, ông tiếp tục xây dựng nhà trường.

Và ảnh hưởng của ông được truyền lại qua những học trò trở thành những bác sĩ, giáo sư, nhà khoa học của Việt Nam.

Đó là một di sản rất đặc biệt.

Không phải một công trình.

Không phải một cuốn sách duy nhất.

Mà là những con người.

Những người sau này lại đào tạo những người khác.

Cứ như thế, một bài giảng ở chiến khu Việt Bắc năm 1947 có thể được nối dài đến nhiều thế hệ bác sĩ sau này.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Hồ Đắc Di và các thế hệ học trò, giảng viên Trường Đại học Y. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam và tư liệu lịch sử của Trường Đại học Y Hà Nội.

Lời kết: Giữa chiến khu, một lớp học vẫn sáng đèn

Có những người bước vào lịch sử bằng một trận đánh.

Có những người được nhớ đến bởi một ca phẫu thuật.

Nhưng Hồ Đắc Di bước vào lịch sử bằng một việc tưởng như rất bình thường:

giữ cho một ngôi trường tiếp tục hoạt động.

Năm 1947, khi chiến tranh đang diễn ra, Trường Đại học Y khai giảng trở lại ở Chiêm Hóa.

Đằng sau quyết định ấy là một niềm tin:

đất nước có thể đang chiến tranh, nhưng không thể ngừng đào tạo những người sẽ chăm sóc sức khỏe cho đất nước sau chiến tranh.

Hồ Đắc Di đứng ở vị trí người hiệu trưởng.

Nhưng ông không chỉ quản lý một ngôi trường.

Ông cùng đồng nghiệp phải dựng trường giữa rừng.

Phải tổ chức lớp học.

Phải tìm cách duy trì chương trình.

Phải phối hợp với bệnh viện.

Phải đưa sinh viên đi thực tế.

Và phải chấp nhận rằng bất cứ lúc nào chiến tranh cũng có thể buộc nhà trường di chuyển.

Có những học viên mỗi năm chỉ học khoảng ba tháng ở trường, chín tháng còn lại đi thực tế, phục vụ các chiến dịch.

Những người học trò ấy sau này trở thành bác sĩ.

Có người trở thành giáo sư.

Có người trở thành những cán bộ quân y đầu ngành.

Có người tiếp tục truyền lại kiến thức cho thế hệ sau.

Và tất cả đều mang trong mình dấu ấn của một nền đào tạo được tôi luyện trong chiến tranh.

Hồ Đắc Di từng nói:

“Phải biến quá trình đào tạo thành quá trình tự tạo.”

Một câu nói tưởng dành cho sinh viên.

Nhưng nhìn lại cuộc đời ông, nó cũng giống như một nguyên tắc sống.

Trong hoàn cảnh thiếu thốn, phải tự tìm cách học.

Trong hoàn cảnh chiến tranh, phải tự tìm cách làm.

Trong hoàn cảnh không có đủ điều kiện, phải tạo ra điều kiện.

Và trong hoàn cảnh đất nước cần, phải đem kiến thức của mình phục vụ đất nước.

Có lẽ vì vậy mà câu chuyện Hồ Đắc Di không chỉ là câu chuyện của một giáo sư y khoa.

Nó là câu chuyện về một thế hệ trí thức Việt Nam đã lựa chọn đứng về phía đất nước trong những năm tháng khó khăn nhất.

Họ có thể sống một cuộc đời khác.

Có thể tiếp tục những điều kiện thuận lợi hơn.

Nhưng họ đã đi vào chiến khu.

Họ mang theo sách.

Mang theo kiến thức.

Mang theo dụng cụ y khoa ít ỏi.

Và mang theo niềm tin rằng:

một đất nước muốn có tương lai thì phải có những người thầy đào tạo nên tương lai ấy.

Hồ Đắc Di đã làm công việc đó.

Giữa núi rừng Việt Bắc.

Giữa tiếng máy bay, tiếng bom và những cuộc sơ tán.

Một lớp học vẫn được mở.

Một người thầy vẫn đứng trước học trò.

Một thế hệ bác sĩ vẫn được đào tạo.

Và rồi những người học trò ấy bước ra chiến trường.

Họ đi đến Tây Bắc.

Thượng Lào.

Điện Biên Phủ.

Các bệnh viện dã chiến.

Các trạm phẫu thuật.

Những nơi có thương binh đang chờ.

Vì vậy, khi chúng ta nhớ về những chiến thắng của dân tộc, hãy nhớ rằng phía sau những chiến thắng ấy còn có những người giữ cho trí thức không bị thất truyền, giữ cho giáo dục không bị đứt gãy và giữ cho ngành y có những thế hệ tiếp nối.

Hồ Đắc Di là một trong những người như thế.

Xin được biết ơn người thầy đã rời giảng đường để đi vào chiến khu.

Xin được biết ơn những giáo sư, bác sĩ đã cùng ông dựng trường giữa rừng.

Xin được biết ơn những sinh viên đã vừa học, vừa đi chiến dịch.

Và xin được biết ơn những người thầy thuốc đã mang kiến thức từ những lớp học ấy đến bên những người bị thương, người bệnh.

Bởi có những chiến công không vang lên bằng tiếng súng.

Một bác sĩ cứu được một người.

Một người thầy đào tạo được một bác sĩ.

Và người bác sĩ ấy lại cứu thêm nhiều người khác.

Đó là cách một ngôi trường giữa chiến khu có thể góp phần vào lịch sử.

Hồ Đắc Di đã để lại không chỉ một ngôi trường.
Ông để lại những thế hệ người thầy thuốc.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm chân dung Giáo sư Hồ Đắc Di và tư liệu về Trường Đại học Y trong thời kỳ kháng chiến, cùng hình ảnh các thế hệ thầy trò. Nguồn: Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam, tư liệu Trường Đại học Y Hà Nội và các nguồn lưu trữ lịch sử. Ảnh bối cảnh được chú thích theo nguồn, không gán nhân vật nếu ảnh gốc không xác nhận