Từ giảng đường Zürich đến lớp toán giữa rừng kháng chiến

Cuối năm 1949, tại Thụy Sĩ, Lê Văn Thiêm đứng trước hai con đường.

Một con đường ở lại châu Âu, tiếp tục giảng dạy và nghiên cứu trong những trường đại học có thư viện, phòng làm việc cùng một cộng đồng toán học đã phát triển qua nhiều thế hệ. Con đường còn lại dẫn về Việt Nam, nơi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang diễn ra ác liệt, trường học phải sơ tán và ngay cả giấy viết cũng là thứ không phải lúc nào cũng có.

Ông chọn con đường thứ hai.

Lê Văn Thiêm sinh ngày 29 tháng 3 năm 1918 tại làng Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Ông mồ côi cha mẹ từ sớm, vào Quy Nhơn sống cùng người anh cả và theo học tại Trường Collège de Quy Nhon, nay là Trường Quốc học Quy Nhơn.

Con đường học tập của ông sớm bộc lộ một năng lực khác thường. Theo tư liệu của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài, trong bốn năm từ 1933 đến 1937, Lê Văn Thiêm hoàn thành chương trình học thông thường kéo dài chín năm. Khi tốt nghiệp bậc cao đẳng tiểu học, ông đứng đầu danh sách khen thưởng của trường.

Năm 1939, ông sang Pháp học tại Trường Sư phạm cao cấp Paris, một trong những cơ sở đào tạo danh tiếng nhất nước Pháp. Sau đó, ông tiếp tục nghiên cứu toán học tại Đức.

Ngày 4 tháng 4 năm 1945, giữa lúc Chiến tranh thế giới thứ hai chưa hoàn toàn kết thúc, Lê Văn Thiêm bảo vệ luận án tiến sĩ toán học tại Đại học Göttingen. Công trình của ông thuộc lĩnh vực giải tích phức, nghiên cứu những bài toán về hàm biến phức và mặt Riemann.

Đó là một ngành toán học thuần túy khó, đòi hỏi khả năng suy luận trừu tượng rất cao. Thành công này đưa Lê Văn Thiêm vào hàng ngũ những nhà toán học Việt Nam đầu tiên có trình độ nghiên cứu quốc tế.

Năm 1947, từ kết quả luận án, ông công bố một bài nghiên cứu bằng tiếng Đức trên tạp chí quốc tế Commentarii Mathematici Helvetici. Công trình được xem là một trong những bài báo toán học hiện đại đầu tiên của một tác giả Việt Nam xuất hiện trên diễn đàn khoa học quốc tế.

Sau đó, Lê Văn Thiêm làm việc tại Đại học Zürich ở Thụy Sĩ. Nếu tiếp tục ở lại, ông có thể theo đuổi một sự nghiệp học thuật ổn định. Nhưng những tin tức về Cách mạng Tháng Tám và cuộc kháng chiến trong nước đã khiến ông lựa chọn khác.

Năm 1946, khi phái đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sang Pháp đàm phán, Lê Văn Thiêm tham gia giúp đỡ phái đoàn và tập hợp trí thức Việt kiều đón Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ đó, ý định trở về nước của ông ngày càng rõ ràng.

Năm 1949, ông thôi giảng dạy tại Đại học Zürich.

Đường về Việt Nam khi ấy không thể là một chuyến đi bình thường. Chiến tranh khiến nhiều tuyến giao thông bị kiểm soát; ông phải giữ bí mật về mục đích và hành trình của mình. Từ châu Âu, Lê Văn Thiêm đi máy bay theo chặng Paris – Bangkok. Từ Thái Lan, ông tiếp tục đi đường bộ qua Campuchia rồi vào vùng rừng U Minh ở Nam Bộ.

Ngày 19 tháng 12 năm 1949, ông bắt đầu công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ.

Đúng ba năm trước đó, ngày 19 tháng 12 năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Khi Lê Văn Thiêm đặt chân vào cơ quan giáo dục giữa chiến trường Nam Bộ, đất nước đang bước sang năm kháng chiến thứ tư.

Ông trở về không mang theo một phòng thí nghiệm hay thư viện hoàn chỉnh. Hành trang có giá trị nhất là kiến thức tích lũy tại Paris, Göttingen và Zürich, cùng niềm tin rằng một đất nước muốn độc lập lâu dài phải tự đào tạo được đội ngũ trí thức của mình.

Tại Nam Bộ, công việc của một nhà toán học không chỉ là ngồi giải những bài toán trừu tượng. Giáo dục thời chiến phải đối diện với thiếu thốn đủ bề: lớp học phân tán, tài liệu khan hiếm, thầy và trò luôn có thể phải di chuyển tránh các cuộc càn quét. Dù vậy, việc học không thể dừng lại. Kháng chiến cần cán bộ kỹ thuật, giáo viên và những người có khả năng tiếp nhận khoa học hiện đại.

Năm 1951, Chính phủ điều Lê Văn Thiêm ra Việt Bắc nhận nhiệm vụ lãnh đạo Trung tâm Khoa học và cơ sở đại học của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Một hành trình mới lại bắt đầu: từ chiến khu Nam Bộ ra căn cứ kháng chiến phía Bắc.

Tại Việt Bắc, Lê Văn Thiêm làm việc cùng những trí thức như Tạ Quang Bửu và Trần Đại Nghĩa. Họ tổ chức đào tạo trong điều kiện mà khái niệm “trường đại học” không thể gắn với những tòa nhà lớn. Lớp học có thể đặt trong nhà dân hoặc giữa núi rừng. Người thầy vừa giảng bài, vừa cùng học viên thích nghi với đời sống kháng chiến.

Những công thức toán học được viết trong căn phòng đơn sơ. Ngoài kia là tiếng máy bay và những cuộc hành quân; bên trong, một thế hệ sinh viên vẫn học giải tích, đại số và cơ học.

Sự tương phản ấy không hề vô nghĩa. Một cuộc kháng chiến cần sức mạnh trên chiến trường, nhưng một quốc gia sau chiến tranh còn cần trường đại học, viện nghiên cứu và những con người có khả năng làm chủ khoa học. Nếu đợi đến ngày hòa bình mới bắt đầu đào tạo, đất nước sẽ lại mất thêm nhiều năm.

Lê Văn Thiêm vì thế không chỉ dạy một số lớp toán. Ông tham gia chuẩn bị nền móng cho cả một cộng đồng khoa học còn chưa thành hình.

Sau năm 1954, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong giáo dục và nghiên cứu. Ông trở thành Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Khoa học, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và là Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học. Ông cũng giữ cương vị Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam.

Trong nghiên cứu, Lê Văn Thiêm không giới hạn mình ở toán học thuần túy. Ông cùng đồng nghiệp tìm cách vận dụng toán học vào những vấn đề thực tế như nổ mìn định hướng, tính toán dòng chảy và khai thác tài nguyên. Ông chủ trương một nền toán học vừa đạt trình độ lý thuyết quốc tế, vừa biết phục vụ những nhu cầu cụ thể của đất nước.

Ngày 3 tháng 6 năm 1991, Giáo sư Lê Văn Thiêm qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tên ông được đặt cho giải thưởng toán học, trường học và đường phố ở nhiều địa phương.

Nhưng dấu mốc nói rõ nhất về lựa chọn của ông vẫn là năm 1949.

Khi ấy, Lê Văn Thiêm không phải một sinh viên chưa tìm được việc làm ở nước ngoài. Ông đã có bằng tiến sĩ, có công trình đăng trên tạp chí quốc tế và đang giảng dạy tại một đại học ở Thụy Sĩ. Ông hiểu rất rõ điều kiện nghiên cứu mình sẽ từ bỏ và những thiếu thốn đang chờ ở quê nhà.

Ông vẫn lên đường.

Chuyến đi Paris – Bangkok, chặng đường bộ qua Campuchia và những ngày trong rừng U Minh đã đưa một nhà toán học từ trung tâm học thuật châu Âu về giữa cuộc kháng chiến. Ở cuối hành trình ấy không có phòng làm việc tiện nghi. Chỉ có một đất nước đang cần người dạy học và cần xây dựng nền khoa học của chính mình.

Lê Văn Thiêm đã chứng minh rằng một công thức toán học viết giữa rừng sâu cũng có thể là một phần của sự nghiệp giành và giữ độc lập. Bởi độc lập không chỉ là có chủ quyền trên lãnh thổ. Độc lập còn là khả năng tự đào tạo người tài, tự nghiên cứu và tự giải quyết những bài toán của đất nước mình.