Tứ Kiệt-Khúc Tráng Ca Bên Dòng Ba Rài

Có những vùng đất đi qua chiến tranh bằng những vết sẹo. Cũng có những vùng đất đi qua chiến tranh bằng những câu chuyện được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Với người dân Cai Lậy, câu chuyện về Tứ Kiệt – bốn người anh hùng Nguyễn Thanh Long, Trần Công Thận, Trương Văn Rộng và Ngô Tấn Đước – đã trở thành một phần ký ức như thế.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua, nhưng mỗi khi nhắc đến Tứ Kiệt, người dân Cai Lậy vẫn nhớ về bốn người nông dân áo vải đã đứng lên chống thực dân Pháp bằng lòng yêu nước, ý chí kiên cường và niềm tin không khuất phục.

Ngày ấy, Nam Bộ chìm trong những năm tháng đầy biến động. Sau khi thực dân Pháp chiếm Định Tường, nhiều vùng quê rơi vào cảnh đau thương. Ruộng đồng vốn là nơi người dân làm ăn, nay trở thành nơi chứng kiến cảnh quân thù càn quét.

Giữa hoàn cảnh ấy, những người dân bình thường đã lựa chọn một con đường không bình thường.

Đó là đứng lên.

Bốn ông Nguyễn Thanh Long, Trần Công Thận, Trương Văn Rộng và Ngô Tấn Đước vốn xuất thân từ những người dân gắn bó với ruộng đồng. Các ông từng tham gia nghĩa quân của Thiên Hộ Dương và Đốc binh Nguyễn Tấn Kiều. Khi căn cứ Đồng Tháp Mười bị phá vỡ, bốn ông trở về vùng Cai Lậy, Cái Bè, tiếp tục tập hợp nghĩa quân và chống Pháp.

Không có trong tay những vũ khí hiện đại.

Không có một đội quân hùng hậu.

Nhưng họ có thứ mà kẻ thù không thể dễ dàng lấy đi:

lòng yêu quê hương.

Người dân theo các ông ngày càng đông. Những người nông dân vốn quen với ruộng lúa, con nước và những mùa vụ nay trở thành nghĩa quân. Họ sử dụng những vũ khí còn thô sơ, dựa vào địa hình sông nước và những cách đánh bất ngờ để chống lại quân Pháp.

Trong những chiến công của nghĩa quân Tứ Kiệt, có hai trận đánh được nhắc đến nhiều nhất: cuộc tiến công vào thành Mỹ Tho và trận thiêu hủy đồn Cai Lậy. Đó là những trận đánh cho thấy tinh thần chủ động và sự gan dạ của nghĩa quân trong hoàn cảnh lực lượng, vũ khí đều có nhiều hạn chế.

Đêm xuống trên vùng đất Cai Lậy.

Những con đường làng chìm trong bóng tối. Dòng sông Ba Rài lặng lẽ trôi. Nhưng ở đâu đó, những người con của đất này vẫn đang chuẩn bị cho một cuộc chiến.

Họ hiểu rằng con đường mình đi không hề dễ dàng.

Có thể ngày mai sẽ thắng.

Cũng có thể ngày mai sẽ không còn trở về.

Nhưng họ vẫn đi.

Bởi nếu không có người đứng lên, quê hương sẽ mãi chìm trong cảnh mất nước.

Cuộc khởi nghĩa kéo dài trong những năm tháng đầy gian khổ. Cuối cùng, trước sự bao vây và đàn áp của quân Pháp, lực lượng nghĩa quân thất thế. Bốn ông cùng khoảng 150 nghĩa quân bị bắt. Quân Pháp tìm cách dụ dỗ, mua chuộc, nhưng các ông không khuất phục.

Ngày 14 tháng 2 năm 1871, tức ngày 25 tháng Chạp năm Canh Ngọ, bốn ông bị thực dân Pháp xử chém bên sông Ba Rài.

Bốn người.

Bốn cuộc đời.

Một lựa chọn.

Không khuất phục.

Từ đó, người dân Cai Lậy gọi các ông bằng cái tên đầy kính trọng: Tứ Kiệt – bốn người kiệt xuất của quê hương.

Nhưng điều đáng quý nhất không chỉ nằm ở những trận đánh.

Đó còn là cách một người bình thường trở nên phi thường khi quê hương lâm nguy.

Nguyễn Thanh Long, còn gọi là Năm Long hay Đề Long, sinh năm 1820 tại vùng Cẩm Sơn, Cai Lậy. Ông được nhắc đến là người có tài thao lược và tham gia đề ra kế sách cho nghĩa quân. Trần Công Thận, tự Phượng, quê vùng Long Khánh, được nhân dân gọi kính là Ngươn soái Thận. Ngô Tấn Đước quê Tân Hội, Cai Lậy; Trương Văn Rộng quê Tân Lý Đông.

Họ không phải những con người bước ra từ những câu chuyện thần thoại.

Họ là những con người bằng xương bằng thịt.

Có gia đình.

Có người thân.

Có những điều muốn bảo vệ.

Và chính vì vậy, sự hy sinh của họ càng trở nên đáng trân trọng.

Hơn một thế kỷ sau, tại trung tâm Cai Lậy vẫn có Lăng Tứ Kiệt, nơi tưởng niệm bốn vị anh hùng. Di tích này đã được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.

Mỗi năm, người dân vẫn tổ chức lễ giỗ để tưởng nhớ ngày Tứ Kiệt hy sinh. Năm 2024, Cai Lậy tổ chức lễ giỗ 153 năm ngày Tứ Kiệt hy sinh, cho thấy ký ức về bốn ông vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Có lần tôi tự hỏi:

Điều gì khiến một câu chuyện cách chúng ta hơn một trăm năm vẫn còn được nhắc lại?

Có lẽ bởi vì thời gian có thể làm phai màu những bức ảnh, làm cũ những trang sách, nhưng không thể xóa đi lòng biết ơn của con người đối với những người đã hy sinh vì quê hương.

Nếu hôm nay chúng ta đi trên những con đường bình yên của Cai Lậy, nhìn những cánh đồng xanh, nghe tiếng ghe thuyền trên sông Ba Rài, có lẽ chúng ta khó hình dung được rằng nơi đây từng chứng kiến những ngày tháng khốc liệt đến nhường nào.

Nhưng dưới sự bình yên ấy là một lớp ký ức rất sâu.

Ở đó có bước chân của những người nông dân đã cầm vũ khí.

Có những người con đã rời mái nhà mà không bao giờ trở lại.

Có những dòng nước từng chứng kiến một thời máu lửa.

Và có bốn cái tên vẫn được người dân quê hương nhắc nhớ:

Nguyễn Thanh Long.

Trần Công Thận.

Trương Văn Rộng.

Ngô Tấn Đước.

Tứ Kiệt.

Bốn người đã nằm xuống, nhưng tinh thần của họ chưa bao giờ mất đi.

Bởi quê hương không chỉ được tạo nên bởi những cánh đồng, dòng sông hay những con đường. Quê hương còn được tạo nên bởi những con người đã dám đứng lên khi quê hương cần họ.

Và với tôi, câu chuyện về Tứ Kiệt không chỉ là câu chuyện của một thời đã qua.

Đó là lời nhắc nhở dành cho thế hệ hôm nay:

Hòa bình là điều phải biết trân trọng.

Quê hương là điều phải biết gìn giữ.

Và lịch sử là điều không được phép lãng quên.

Bởi hơn một trăm năm trước, trên mảnh đất Cai Lậy thân thương, đã có bốn người chọn hy sinh để giữ lại hai chữ quê hương.

Và hôm nay, khi đứng giữa cuộc sống bình yên, chúng ta vẫn có thể nghe thấy tiếng vọng của một thời hoa lửa từ dòng Ba Rài:

“Đất có thể đổi thay, người có thể mất đi, nhưng khí phách của quê hương thì còn mãi.”