Từ lá phiếu lịch sử đến nền tảng dân chủ Việt Nam hiện đại

80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên: Từ lá phiếu lịch sử đến nền tảng dân chủ Việt Nam hiện đại

Ngày 6/1/1946, lần đầu tiên trong lịch sử, Nhân dân Việt Nam thực hiện quyền công dân bằng lá phiếu tự do. Cuộc Tổng tuyển cử ấy không chỉ khai sinh Quốc hội, mà còn đặt nền móng cho nền dân chủ và nhà nước pháp quyền Việt Nam.

Cách đây 80 năm, ngày 6/1/1946 đã khắc ghi một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Lần đầu tiên, toàn thể công dân từ 18 tuổi trở lên, không phân biệt giới tính, hoàn cảnh kinh tế, tôn giáo hay vị thế xã hội, trực tiếp tham gia bỏ phiếu bầu Quốc hội khóa I. Hành động tưởng như giản đơn ấy – trao lá phiếu vào hòm phiếu đã mở ra một bước ngoặt lớn, khi Nhân dân Việt Nam lần đầu tiên thực sự nắm quyền quyết định vận mệnh chính trị của đất nước mình.

Lá phiếu của người dân tự do

Cuộc Tổng tuyển cử ngày 6/1/1946 đánh dấu bước phát triển nhảy vọt của thể chế dân chủ ở Việt Nam. Từ thân phận người dân mất nước, sống dưới ách thực dân, phong kiến, Nhân dân ta đã vươn lên địa vị những công dân tự do, trực tiếp lựa chọn những người đại diện cho mình trong cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, chế độ dân chủ nhân dân được thiết lập một cách chính danh thông qua bầu cử phổ thông đầu phiếu.

Trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập chưa đầy bốn tháng, thù trong giặc ngoài bủa vây, nạn đói, nạn dốt hoành hành, việc tổ chức một cuộc Tổng tuyển cử trên phạm vi cả nước là một quyết định mang tầm nhìn chiến lược và bản lĩnh chính trị đặc biệt. Cuộc bầu cử ấy không chỉ đơn thuần là một thủ tục chính trị, mà là cuộc biểu dương sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, là lời khẳng định đanh thép với thế giới về chủ quyền và ý chí tự do của Nhân dân Việt Nam.

Tháng 9/1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa khai sinh đã phải đối mặt với muôn vàn thử thách. Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, nguyên Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển (Đại học Quốc gia Hà Nội), chính trong hoàn cảnh ấy, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời chiều 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu ra 6 nhiệm vụ cấp bách, trong đó nhiệm vụ đầu tiên là tổ chức ngay một cuộc Tổng tuyển cử để trao quyền dân chủ cho toàn dân.

Quyết định đó thể hiện niềm tin tuyệt đối của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh vào Nhân dân. Đặt quyền lực vào tay Nhân dân không chỉ là mục tiêu, mà còn là nguồn sức mạnh để bảo vệ chính quyền non trẻ. GS.TS Phạm Hồng Tung phân tích, cuộc Tổng tuyển cử năm 1946 mang tinh thần trách nhiệm rất cao của những con người vừa bước ra khỏi thân phận “vong quốc nô”, muốn chứng tỏ năng lực làm chủ của mình trước toàn thế giới.

Hàng vạn Nhân dân Hà Nội đón mừng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các vị được giới thiệu ứng cử ĐBQH ngày 5/1/1946.

Sự ra đời của Quốc hội khóa I năm 1946 không chỉ là dấu mốc vĩ đại trong lịch sử chính trị Việt Nam, mà còn có ý nghĩa vượt ra ngoài biên giới quốc gia. Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, trước ngày 6/1/1946, không chỉ Việt Nam mà trên toàn châu Á chưa từng có một cuộc tổng tuyển cử theo đúng nghĩa dân chủ để bầu ra một Quốc hội của chế độ cộng hòa. Ngay cả Quốc hội Nhật Bản sau Minh Trị Duy tân cũng chỉ là nghị viện của chế độ quân chủ lập hiến.

Vì vậy, cuộc Tổng tuyển cử năm 1946 của Việt Nam đã đánh dấu sự khai sinh của chính thể cộng hòa dân chủ không chỉ ở nước ta, mà còn là một hiện tượng chính trị đặc biệt trong lịch sử châu Á hiện đại. Đó là minh chứng sinh động cho khát vọng độc lập, tự do và dân chủ của một dân tộc vừa thoát khỏi ách thuộc địa

Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các thành viên của Chính phủ tuyên thệ nhậm chức tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội Khóa I ngày 2/3/1946.

Hiến pháp năm 1946 của nước ta chỉ có 70 điều ngắn gọn, nhưng hàm súc, chứa đựng tư tưởng lập hiến rất tiến bộ trên các phương diện.

Giá trị còn nguyên sau 80 năm

Trước ngày Tổng tuyển cử, trên báo Cứu Quốc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi lời kêu gọi quốc dân đi bỏ phiếu với những lời lẽ giản dị mà sâu sắc: “Ngày mai là một ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình…”. Người nhấn mạnh: “Tổng tuyển cử là một dịp cho toàn thể quốc dân tự do lựa chọn những người có tài, có đức, để gánh vác công việc nước nhà”.

Không chỉ nói với cử tri, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn đặt ra yêu cầu rất cao đối với những người được bầu vào Quốc hội. Theo đó: ““Những người trúng cử, sẽ phải ra sức giữ vững nền độc lập của Tổ quốc, ra sức mưu sự hạnh phúc cho đồng bào. Phải luôn luôn nhớ và thực hành câu: Vì lợi nước, quên lợi nhà, vì lợi chung, quên lợi riêng. Phải làm cho xứng đáng với đồng bào, cho xứng đáng với Tổ quốc”. Những lời căn dặn ấy đã trở thành chuẩn mực đạo đức và trách nhiệm chính trị cho các thế hệ đại biểu Quốc hội suốt 80 năm qua.

Tám thập kỷ đã trôi qua, nhưng tinh thần của cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên vẫn còn nguyên giá trị thời đại.

Tám thập kỷ đã trôi qua, nhưng tinh thần của cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên vẫn còn nguyên giá trị thời đại. Kế thừa truyền thống ấy, Quốc hội Việt Nam ngày nay không ngừng đổi mới tổ chức và hoạt động, nâng cao chất lượng lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước. Mọi quyết sách tại nghị trường đều hướng tới mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”.

PGS.TS Trần Viết Lưu, nguyên Vụ trưởng Vụ Tổng hợp, Ban Tuyên giáo Trung ương (nay là Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương) cho rằng, kỳ bầu cử Quốc hội khóa XVI dự kiến diễn ra vào tháng 3/2026 sẽ là sự tiếp nối tinh thần lịch sử ấy, gắn với thành công của Đại hội XIV của Đảng – đại hội mở đầu cho kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc. Thành công của cuộc bầu cử sắp tới được đặt trên nền tảng vững chắc của 80 năm dân chủ, của 15 khóa Quốc hội và 13 kỳ Đại hội Đảng.

Từ lá phiếu đầu tiên năm 1946 đến những lá phiếu hôm nay, niềm tin của Nhân dân vào Đảng, Nhà nước và chế độ không ngừng được bồi đắp. Đó chính là sức mạnh nội sinh to lớn, là nền tảng để Việt Nam tự tin bước vào kỷ nguyên hòa bình, hội nhập và thịnh vượng, vững vàng tiến tới tương lai.