TỪ LÀNG NGỌC TRÀ ĐẾN NHỮNG MÁI TRƯỜNG MANG TÊN NGỌC
Sau khi Nguyễn Bá Ngọc hy sinh, câu chuyện cứu hai em nhỏ trong trận bom ở Quảng Trung được truyền đi khỏi phạm vi làng Ngọc Trà. Người học sinh lớp bốn từng chăn trâu, cắt cỏ và giúp cha mẹ việc nhà trở thành một tấm gương được kể trong trường học. Tên em được đặt cho nhiều ngôi trường và đường phố ở các địa phương.
Nhạc sĩ Nguyễn Mộng Lân sáng tác bài hát Nguyễn Bá Ngọc – người thiếu niên dũng cảm. Bài hát giúp câu chuyện đến với thiếu nhi qua giai điệu, không chỉ qua những bài kể lịch sử. Mỗi lần một lớp học hát về Nguyễn Bá Ngọc, người nghe lại được nhắc tới buổi sáng em lao ra khỏi nơi trú ẩn để cứu trẻ nhỏ. Tác phẩm âm nhạc là sự tưởng nhớ, không phải biên bản ghi lại từng diễn biến của trận không kích.
Trong các tài liệu giáo dục truyền thống, tuổi của Ngọc đôi khi được ghi là mười bốn, đôi khi là mười ba. Em sinh năm 1952 và hy sinh ngày 5/4/1965, nên các báo cáo chính thức năm 2016 dùng cách nói chưa đầy mười bốn tuổi. Điều ấy càng cho thấy người được tưởng nhớ còn rất nhỏ. Những ngôi trường mang tên em không chỉ lưu giữ một chiến công, mà còn gắn tên một học sinh với những học sinh đang tiếp tục được đến lớp.
Một bài hát có thể đi xa hơn một bài báo vì trẻ em dễ nhớ giai điệu. Khi tên Nguyễn Bá Ngọc đi vào âm nhạc, câu chuyện từ làng Ngọc Trà bước vào đời sống trường học trên nhiều vùng đất. Tuy nhiên, mỗi hình thức tưởng nhớ chỉ giữ lại một phần của sự kiện. Muốn hiểu trọn hơn, người đọc vẫn cần trở về với lời kể của nhân chứng và những mốc lịch sử đã xác minh.
Thời gian trôi qua, những người từng biết Ngọc dần lớn tuổi. Lời kể của em trai Nguyễn Bá Hoa, của bà Lê Thị Khoát từng băng bó vết thương và những người dân Quảng Trung trở thành nguồn ký ức quan trọng. Không phải ai cũng nhớ giống nhau từng giờ phút; có bản kể nói buổi sáng, có bản nói trưa, có bản mô tả trình tự cứu từng em cụ thể hơn. Nhưng các lời chứng gặp nhau ở sự kiện chính: Ngọc cứu những đứa trẻ hàng xóm rồi bị thương nặng và hy sinh.
Có những điều không thể đo bằng số trường học mang tên Ngọc. Đó là ký ức của em trai về những buổi ra sông, của người cán bộ y tế về vết thương, của người dân về trận bom. Những ký ức ấy giữ cho tên một anh hùng thiếu niên không trở thành một biểu tượng xa cách, mà vẫn gắn với một đứa trẻ có gia đình và quê hương.
Tại Quảng Trung, một trường tiểu học mang tên Nguyễn Bá Ngọc và khu tưởng niệm trong sân trường giúp người dân có nơi nhắc nhớ. Tượng đài không thể tái hiện trọn vẹn khuôn mặt, giọng nói và tuổi thơ của em, nhưng nó giữ lại một địa chỉ để câu chuyện không bị chìm giữa những thay đổi của làng quê.
Người ta thường biết đến Ngọc từ giây phút cuối cùng của cuộc đời. Tuy nhiên, những lời kể về em còn có bờ sông, những buổi cào hến, chuyện chăn trâu và chăm các em nhỏ. Chính đời sống bình thường ấy làm cho sự hy sinh trở nên gần gũi: người được nhớ là một cậu bé từng có gia đình, bạn bè và một tương lai chưa kịp mở ra.
