Tư liệu nhân vật Nguyễn Hữu Huân
NGUYỄN HỮU HUÂN – THỦ KHOA HUÂN (1830–1875)
1. Bối cảnh lịch sử
Nửa sau thế kỷ XIX, thực dân Pháp bắt đầu xâm lược Việt Nam. Sau khi chiếm được Gia Định và mở rộng đánh chiếm các tỉnh Nam Kỳ, phong trào kháng chiến của nhân dân Nam Bộ diễn ra mạnh mẽ.
Tại Định Tường và các vùng Tân An, Mỹ Tho, Cai Lậy…, nhiều sĩ phu và nhân dân đã đứng lên tổ chức lực lượng chống Pháp. Trong phong trào đó, Nguyễn Hữu Huân là một trong những sĩ phu yêu nước tiêu biểu. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi nhận Nguyễn Hữu Huân là một trong những nhân vật tiêu biểu của phong trào chống Pháp ở Nam Kỳ.
2. Nhân vật lịch sử
Nguyễn Hữu Huân, thường được gọi là Thủ Khoa Huân, sinh năm 1830, quê ở vùng Tịnh Hà, huyện Kiến Hưng, tỉnh Định Tường, nay thuộc khu vực Chợ Gạo, Tiền Giang.
Năm 1852, ông thi Hương và đỗ đầu, từ đó được nhân dân gọi là Thủ Khoa Huân. Sau đó, ông làm Giáo thụ, phụ trách việc dạy học.
Khi thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ, ông từ bỏ công việc dạy học, đứng về phía nhân dân và tham gia tổ chức lực lượng kháng chiến.
3. Hành động đứng lên chống Pháp
Từ khoảng 1859–1860, Nguyễn Hữu Huân bắt đầu tham gia phong trào chống Pháp. Ông chiêu tập nghĩa quân, hoạt động trên địa bàn Tân An – Mỹ Tho, phối hợp với nhiều lực lượng yêu nước khác.
Ông từng phối hợp với các thủ lĩnh như Trương Định và Võ Duy Dương (Thiên hộ Dương). Đặc biệt, ông nhiều lần tập hợp lực lượng sau những lần bị quân Pháp đàn áp, thể hiện sự kiên trì của phong trào kháng chiến.
4. Ba lần đứng lên khởi nghĩa
Lần thứ nhất:
Nguyễn Hữu Huân tổ chức lực lượng ở khu vực Mỹ Quý – Thuộc Nhiêu, hoạt động chống Pháp tại Định Tường. Nghĩa quân gây cho quân Pháp nhiều khó khăn.
Lần thứ hai:
Sau khi lực lượng bị đàn áp, ông lui về An Giang và phối hợp với Thiên Hộ Dương tiếp tục chiêu mộ nghĩa quân. Hoạt động kháng chiến sau đó lan tới vùng Thất Sơn.
Lần thứ ba:
Sau thời gian bị Pháp bắt và lưu đày, Nguyễn Hữu Huân trở về Nam Kỳ. Ông tiếp tục liên lạc với những người yêu nước và tổ chức lực lượng kháng chiến. Địa bàn hoạt động có vùng Mỹ Tho – Mỹ Quý – Cai Lậy.
Điểm nổi bật trong cuộc đời ông là ba lần đứng lên chống Pháp, dù nhiều lần thất bại và bị bắt. Nhà sử học Lê Văn Lan gọi đây là quá trình ông kiên trì chống Pháp, “liên tục khởi nghĩa đến 3 lần”.
5. Bị bắt và hy sinh
Nguyễn Hữu Huân nhiều lần rơi vào tay quân Pháp. Sau một thời gian bị lưu đày, ông được đưa trở lại Nam Kỳ nhưng vẫn tiếp tục tìm cách liên lạc với những người yêu nước và tổ chức kháng chiến.
Năm 1875, ông bị bắt tại Chợ Gạo. Sau khi bị giam tại Mỹ Tho, thực dân Pháp tìm cách dụ ông đầu hàng nhưng không thành.
Ngày 19/5/1875, Nguyễn Hữu Huân bị đưa về quê và hành quyết. Ông qua đời khi mới khoảng 45 tuổi.
6. Tinh thần bất khuất
Nguyễn Hữu Huân không chỉ là một thủ lĩnh nghĩa quân mà còn là một nhà giáo và nhà thơ yêu nước. Những sáng tác còn lại của ông thể hiện tinh thần không khuất phục trước hoàn cảnh và ý thức trách nhiệm đối với đất nước.
Vì vậy, ông thường được nhắc đến như một hình tượng kết hợp giữa người trí thức Nho học – nhà giáo – nhà thơ – người lãnh đạo phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ.
7. Sự ghi nhận
Ngày nay, tên Thủ Khoa Huân được đặt cho nhiều đường phố, trường học và công trình tại Nam Bộ. Khu mộ và đền thờ ông tại quê nhà là những địa điểm tưởng niệm nhân vật lịch sử này.
Cuộc đời Nguyễn Hữu Huân có thể khái quát bằng chuỗi:
Đỗ Thủ khoa → làm giáo thụ → Pháp xâm lược → từ bỏ việc dạy học → chiêu mộ nghĩa quân → ba lần khởi nghĩa → bị bắt, lưu đày → trở về tiếp tục chống Pháp → bị bắt năm 1875 → hy sinh.
8. Ý nghĩa lịch sử
Nguyễn Hữu Huân là một đại diện tiêu biểu cho tầng lớp sĩ phu Nam Bộ trong phong trào chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX. Cuộc đời ông cho thấy sự chuyển biến của một nhà Nho, nhà giáo từ hoạt động giáo dục sang trực tiếp tham gia phong trào kháng chiến khi đất nước bị xâm lược.
