Từ máy nghiền đá đến nghị trường: nữ đại biểu 22 tuổi Trương Thị Len

Tháng 11 năm 1955, thành phố Hải Phòng vừa trải qua những tháng đầu sau ngày giải phóng. Trên nhiều con đường, dấu vết chiến tranh vẫn còn hiện hữu. Những công trường, bến cảng và nhà máy bắt đầu hoạt động trở lại trong một đất nước đang cần từng viên gạch, từng tấn xi măng để dựng lại cầu đường, trường học và nhà ở.

Giữa dòng người bước vào công cuộc kiến thiết ấy có một cô gái mới tròn 17 tuổi tên là Trương Thị Len. Công việc đầu tiên của cô ở Nhà máy Xi măng Hải Phòng thuộc Phân xưởng máy đá. Đó không phải nơi dành cho những người ngại khó: tiếng máy nghiền dội liên hồi, đá và bụi phủ lên quần áo, còn mỗi ca sản xuất đều đòi hỏi sức bền cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa các công nhân.

Nhà máy khi ấy mang một ý nghĩa đặc biệt. Sau nhiều năm nằm dưới sự quản lý của người Pháp, cơ sở công nghiệp lâu đời này đã thuộc về chính quyền và người lao động Việt Nam. Nhưng làm chủ một nhà máy không chỉ là tiếp quản cổng xưởng hay máy móc. Người công nhân còn phải học cách tổ chức sản xuất, khắc phục thiết bị cũ và tạo ra đủ vật liệu cho một miền Bắc đang hồi sinh.

Ngày 30 tháng 5 năm 1957, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm Nhà máy Xi măng Hải Phòng. Trong số những người được nghe Người nói chuyện có nữ công nhân trẻ Trương Thị Len. Điều bà ghi nhớ sâu sắc là lời nhắc rằng người công nhân từ thân phận làm thuê đã trở thành người làm chủ đất nước; vì vậy, mỗi người phải chịu khó, chịu khổ và làm ra nhiều xi măng để góp phần hàn gắn vết thương chiến tranh.

Lời căn dặn ấy theo cô gái trẻ trở lại phân xưởng.

Cũng trong năm 1957, Trương Thị Len được giao làm tổ trưởng Tổ đá nhỏ ca A. Tuổi đời còn rất trẻ, nhưng cô hiểu rằng thi đua không thể chỉ là những khẩu hiệu treo trên tường. Muốn sản xuất tốt, người tổ trưởng phải nắm được từng công đoạn, phân công phù hợp và biết vì sao một ca làm việc đạt năng suất thấp hơn ca trước.

Len cùng đồng nghiệp sắp xếp lại công việc, hỗ trợ những người còn yếu tay nghề và động viên các ca sản xuất vượt kết quả của nhau. Trong tiếng máy đá nặng nề, một tập thể lao động mới dần hình thành: mọi người cùng chịu trách nhiệm về năng suất, chất lượng và sự tiến bộ của từng thành viên.

Năm 1960, Tổ đá nhỏ ca A được tuyên dương là tổ lao động xã hội chủ nghĩa đầu tiên của miền Bắc. Trương Thị Len được đồng nghiệp gọi bằng cái tên trìu mến: “Con chim đầu đàn của Tổ đá nhỏ ca A”. Từ một nhóm công nhân trong phân xưởng, thành tích của họ trở thành hình mẫu cho phong trào thi đua lao động tại nhiều nhà máy.

Sự tiến bộ của nhà máy thể hiện bằng những con số cụ thể. Theo Báo Nhân Dân, từ mức công suất thiết kế ban đầu khoảng 100.000 tấn xi măng mỗi năm, đến năm 1964 Nhà máy Xi măng Hải Phòng đã sản xuất được 592.000 tấn. Kết quả ấy là công sức chung của nhiều thế hệ cán bộ, kỹ sư và công nhân; trong đó những tập thể như Tổ đá nhỏ ca A góp phần tạo nên khí thế thi đua trên toàn nhà máy.

Cũng trong năm 1960, một bước ngoặt bất ngờ đến với Trương Thị Len. Từ sự tín nhiệm dành cho một công nhân trẻ có thành tích lao động nổi bật, bà được bầu làm đại biểu Quốc hội khóa II, nhiệm kỳ 1960–1964, khi mới 22 tuổi. Bà trở thành nữ đại biểu trẻ nhất của khóa Quốc hội này.

Từ phân xưởng đầy bụi đá đến nghị trường là một quãng đường tưởng như rất xa. Nhưng với Trương Thị Len, hai nơi ấy không tách rời nhau. Bà mang đến Quốc hội tiếng nói của những người trực tiếp đứng máy, của những nữ công nhân vừa lao động vừa chăm lo gia đình và của lớp thanh niên đang được giao trách nhiệm xây dựng miền Bắc.

Trong ngày khai mạc kỳ họp, nữ đại biểu trẻ được trao nhiệm vụ tặng hoa Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ba năm sau, nhân kỷ niệm sinh nhật lần thứ 73 của Người, bà lại đại diện một đoàn đại biểu Quốc hội trẻ tuổi đến Phủ Chủ tịch chúc thọ Bác.

Ngày Quốc khánh 2 tháng 9 năm 1964, khi gặp lại Trương Thị Len, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận ra và gọi tên bà. Người vui vì cô công nhân trẻ đang được đào tạo thành cán bộ, đồng thời căn dặn bà dù làm cán bộ cũng không được để mất “chất công nhân”; cán bộ, đảng viên phải gương mẫu và chí công vô tư.

Sau thời gian học tập, Trương Thị Len có cơ hội chuyển về làm việc tại một số cơ quan, nhưng bà quyết định trở lại Nhà máy Xi măng Hải Phòng. Bà tiếp tục gắn bó với công nhân và có gần 20 năm làm quản đốc phân xưởng bao giấy. Trong quá trình công tác, bà có 17 năm liên tiếp đạt danh hiệu chiến sĩ thi đua, nhận bốn Bằng Lao động sáng tạo, Huân chương Lao động hạng Ba cùng nhiều phần thưởng khác.

Cuộc đời Trương Thị Len cho thấy nghị trường không phải lúc nào cũng bắt đầu từ những giảng đường lớn hay phòng làm việc trang trọng. Có một con đường đi vào Quốc hội đã khởi đầu bên chiếc máy nghiền đá, nơi một cô gái 17 tuổi học cách làm chủ công việc và chịu trách nhiệm với tập thể.

Điều đáng nhớ nhất trong câu chuyện ấy có lẽ không phải việc một nữ công nhân trẻ được đứng gần Chủ tịch Hồ Chí Minh, mà là cách bà thực hiện lời Người dặn suốt nhiều thập niên: trưởng thành thành cán bộ nhưng vẫn trở về với nhà máy, vẫn sống giữa công nhân và không đánh mất phẩm chất của người lao động.