Từ một làng quê ven sông đến vị trí người mở cánh cửa ngoại giao
Trịnh Phương Mai
Phan Thanh Giản là một quan lại và học giả nổi bật của triều Nguyễn, đồng thời là nhân vật có cuộc đời gắn với một trong những giai đoạn khó khăn nhất của đất nước khi thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ.
Ông sinh năm 1796 tại Bến Tre trong một gia đình có hoàn cảnh không giàu có. Nhờ chăm chỉ học tập, Phan Thanh Giản tham gia khoa cử và đỗ Tiến sĩ năm 1826. Ông trở thành vị tiến sĩ đầu tiên của Nam Bộ dưới triều Nguyễn và sau đó được bổ nhiệm làm quan.
Trong suốt nhiều năm, Phan Thanh Giản giữ nhiều chức vụ khác nhau trong triều đình. Ông từng tham gia các hoạt động ngoại giao và được cử đi sứ sang nhiều nước. Những chuyến đi này giúp ông trực tiếp quan sát sự phát triển của các quốc gia khác trong bối cảnh phương Tây ngày càng mở rộng ảnh hưởng tại châu Á.
Khi thực dân Pháp tiến hành xâm lược Nam Kỳ, Phan Thanh Giản tham gia các cuộc thương lượng với Pháp. Năm 1862, ông là một trong những người đại diện triều Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất, theo đó triều Nguyễn nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp. Quyết định này khiến ông phải chịu nhiều chỉ trích trong lịch sử.
Đến năm 1867, khi quân Pháp chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ, Phan Thanh Giản giữ chức Kinh lược sứ và phải đối mặt với tình thế rất khó khăn. Sau khi các thành trì lần lượt thất thủ, ông tuẫn tiết.
Phan Thanh Giản là nhân vật lịch sử gây nhiều tranh luận. Có người đánh giá ông là một quan lại trung thành với triều Nguyễn nhưng bất lực trước sức mạnh quân sự của Pháp; cũng có những đánh giá nghiêm khắc về vai trò của ông trong các hiệp ước nhượng đất.
Chính sự phức tạp ấy khiến cuộc đời Phan Thanh Giản trở thành một câu chuyện đáng suy ngẫm về những lựa chọn của con người trong thời điểm đất nước đứng trước sức ép quá lớn.
Lịch sử không phải lúc nào cũng có những lựa chọn chỉ gồm đúng và sai. Đôi khi, một con người phải đứng giữa những con đường mà con đường nào cũng để lại một cái giá. Và chính những quyết định trong khoảnh khắc ấy khiến tên tuổi họ còn được tranh luận rất lâu sau khi họ đã rời khỏi lịch sử.
