TỪ MỘT SỰ KIỆN ĐẾN MỘT BIỂU TƯỢNG
Quá trình một sự kiện chiến đấu trở thành biểu tượng về tinh thần hy sinh.
Lịch sử đôi khi tạo ra những biểu tượng vượt khỏi sự kiện ban đầu.
Một trận đánh có thể diễn ra trong một ngày, nhưng câu chuyện về nó có thể tồn tại hàng chục hoặc hàng trăm năm.
Câu chuyện Lê Văn Tám là một ví dụ.
Sự kiện kho đạn Thị Nghè bị đốt xảy ra trong những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến. Theo Cơ quan đại diện phía Nam Tạp chí Cộng sản, trận đánh diễn ra ngày 17/10/1945.
Từ sự kiện đó, hình ảnh người thiếu niên cảm tử trở thành một câu chuyện có sức lan tỏa mạnh.
Tên gọi Lê Văn Tám dần trở thành biểu tượng.
Theo lời kể được GS Phan Huy Lê công bố, GS Trần Huy Liệu đã đặt tên cho nhân vật từ sự kiện có thật nhằm tạo biểu tượng cổ vũ tinh thần chiến đấu.
Điều này cho thấy một hiện tượng quan trọng trong lịch sử: sự kiện và ký ức về sự kiện có thể không hoàn toàn giống nhau.
Sự kiện thuộc về quá khứ. Nhưng ký ức được xã hội xây dựng, truyền lại và sử dụng để giáo dục.
Điều đó không nhất thiết làm cho ký ức trở nên vô giá trị.
Tuy nhiên, khi nghiên cứu khoa học, cần phân biệt hai tầng này.
Đó là lý do ngày nay câu chuyện Lê Văn Tám vẫn được nghiên cứu.
Nếu nhìn dưới góc độ biểu tượng, Lê Văn Tám đại diện cho tinh thần hy sinh.
Nếu nhìn dưới góc độ sử học, câu chuyện đặt ra vấn đề về nguồn tư liệu và danh tính nhân vật.
Hai cách nhìn này có thể cùng tồn tại nếu được trình bày một cách khách quan.
Điều quan trọng nhất là không biến biểu tượng thành lý do để bỏ qua sự thật, cũng không biến tranh luận học thuật thành lý do phủ nhận toàn bộ cuộc kháng chiến.
Lịch sử cần cả ký ức và nghiên cứu.
