Từ ngôi nhà số 8 Ô Chợ Dừa, chim bằng sải cánh bay xa

Chuyện kể lại rằng: một đêm đầu xuân 1908, trên bè tre nứa, góc đầm rau muống trong ngõ Thịnh Hào (nay thuộc phường Hàng Bột, quận Đống Đa, Hà Nội), bà cất tiếng khóc chào đời, nên có tên mụ là Đầm. Cha bà, cụ Mai Văn Giáo đã từng theo Kỳ Đồng lên miền Thượng du chống Pháp, rất yêu con, đã chọn cái tên đẹp - Mai Ngọc Thuyết.

Bà Mai Ngọc Thuyết (Mai Vũ Trang).

Bố mất sớm khi bà chưa đầy 5 tháng tuổi, rồi mẹ mất khi bà 16 tuổi, hai anh em Mai Lập Đôn, Mai Ngọc Thuyết đùm bọc nhau ở nhà số 8 Ô Chợ Dừa. Đây là địa điểm do ông Đôn thuê để vợ chồng ông và em gái vừa ở vừa làm địa điểm liên lạc thuận tiện của tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Theo sự chỉ bảo của anh trai, bà Mai Ngọc Thuyết bỏ việc thêu ren, ở nhà bán diêm, thuốc lào, chè nước…để canh bọn địch. Cụ Tôn Quang Phiệt và các ông Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Tạo (tức Tạo cuội) ra Hà Nội hoạt động, phát triển tổ chức Tân Việt cũng đến đây hội họp với các đồng chí Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Ông Đôn dặn em gái cách trả lời bọn “đánh hơi” cộng sản: nếu có ai hỏi, thì nói là anh tôi nhận dịch văn tự thuê hoặc đang đánh tổ tôm. Có khi cuộc họp kéo dài đến 1 giờ sáng, bà vẫn kiên nhẫn canh gác và ao ước được tham gia tổ chức. Rồi bà làm thơ tuyên truyền và giấu anh trai, tự mua mực về in truyền đơn. Anh trai phát hiện ra, la rầy bà, nhưng các đồng chí biết chuyện, nói hùn vào, ông Đôn mới siêu lòng. Ông thử thách em gái bằng cách giao nhiệm vụ rải truyền đơn ở thị xã Hà Đông.

Sau một lớp huấn luyện ngắn ngày, tháng 10 năm 1928, bà được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Làm giao thông liên lạc của Kỳ bộ Thanh niên Bắc kỳ, bà hóa trang như con gái nhà giàu đi buôn bán vải tấm, đóng kiện hàng, lên tàu hỏa chạy chuyến đêm, đưa thư và truyền đơn vào Thanh Hóa, Nghệ An an toàn. Nhiều người nhắc nhớ và khâm phục bà mưu trí, dũng cảm, chính là chuyến đi nhận vũ khí từ Hải Phòng về Hà Nội, hết sức mạo hiểm, khi bà đang độ 20 xuân xanh.

Nhận nhiệm vụ do đồng chí Đỗ Ngọc Du, phụ trách công tác giao thông và tài chính của Xứ ủy Bắc kỳ giao, bà mượn cháu gái bộ quần lĩnh tía, giầy nhung, áo lụa màu hoa lý, ngoài phủ áo sa đen khuy vàng, ô tím, lên toa hạng nhất - première, chuyên dành cho quan Tây và công chức cao cấp để che mắt địch, đáp tàu xuống Hải Phòng. Bà đến nhà cơ sở, nhận súng brô-ninh, rồi lại lên toa xe hạng nhất trở về Hà Nội; còn ông Nguyễn Đức Cảnh có nhiệm vụ bảo vệ, khi đi Hải Phòng và trở về chỉ lên toa “hạng bét” - quatrième” (toa hạng bốn); nhưng đến ga Gia Lâm thì mất hút bóng kiều nữ Mai Ngọc Thuyết. Hồi ký còn ghi lại rất sinh động chi tiết rất thú vị tâm trạng của ông Nguyễn Đức Cảnh khi bà về tới 5D Hàm Long: Tôi đặt phịch va li xuống nhà. Anh Cảnh giật mình nhỏm dậy mừng quá: “Trang về đấy ư?”. Mọi người cùng xô lại. Lúc này tôi mới biết, khi xuống tàu, tôi ra cửa Premier- cho người đi vé hạng Nhất, còn anh Cảnh ra cửa Quatrième - cho người đi vé hạng bốn; anh không nhìn thấy tôi nên rất lo lắng. Các anh bảo: “Phen này mà mất cô Trang thì cậu Cảnh chết”.Thấy bà về an toàn cả người và súng, mọi người mới thở phào nhẹ nhõm, ăn mừng thắng lợi bằng bữa cơm cá ngay tại 5D Hàm Long.

Nhà số 5D phố Hàm Long - nơi thành lập Chi bộ Cộng sản đầu tiên ở Việt Nam (3-1929).