Từ người học trò yêu nước đến nhà cách mạng kiên định
Sinh ngày 12/9/1888 tại làng Hòa Vinh, nay là thôn Hòa Thọ, xã Hành Phước, Quảng Ngãi (Nay thuộc xã Đình Cương, Quảng Ngãi), Nguyễn Công Phương sinh trưởng trong một gia đình nhà Nho giàu truyền thống yêu nước. Tuổi thơ của ông gắn với vùng đất Nghĩa Hành – nơi có truyền thống đấu tranh chống ngoại xâm và nuôi dưỡng nhiều chí sĩ yêu nước. Chính môi trường ấy đã góp phần hình thành ở Nguyễn Công Phương một ý thức mạnh mẽ về vận mệnh dân tộc.
Thuở nhỏ, Nguyễn Công Phương có tên là Nguyễn Công Tử, hiệu Phụng Can. Ông được học với nhà giáo yêu nước Lê Đình Cẩn. Từ người thầy này, Nguyễn Công Phương sớm tiếp xúc với tư tưởng canh tân đất nước và con đường đấu tranh chống chế độ thực dân. Năm 1907, ông cùng thầy Lê Đình Cẩn tham gia các hoạt động vận động Duy Tân, trong đó có phong trào cắt tóc ngắn, mặc áo cộc và xây dựng Hội Canh nông ở thôn Tinh Phú, xã Hành Minh (Nay thuộc Xã Phước Giang).
Năm 1908, phong trào chống sưu, chống thuế bùng lên mạnh mẽ ở Quảng Ngãi. Nguyễn Công Phương tham gia phong trào và bị thực dân Pháp bắt, kết án tù. Đây là một trong những thử thách đầu tiên trên con đường hoạt động yêu nước của ông. Nhưng nhà tù không làm người thanh niên ấy từ bỏ lý tưởng. Sau khi ra tù, ông tiếp tục tìm kiếm con đường cứu nước phù hợp với hoàn cảnh lịch sử.
Năm 1912, Nguyễn Công Phương tham gia Việt Nam Quang phục Hội, cùng các đồng chí xây dựng cơ sở yêu nước, vận động binh lính và chuẩn bị lực lượng cho một cuộc đấu tranh vũ trang. Đến năm 1916, khi phong trào bị đàn áp, ông lại bị bắt giam. Những lần tù đày liên tiếp cho thấy con đường hoạt động của Nguyễn Công Phương không hề bằng phẳng.
Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời ngày 3/2/1930, phong trào cách mạng ở Quảng Ngãi nhanh chóng có bước chuyển biến mạnh mẽ. Trong bối cảnh đó, Nguyễn Công Phương tiếp cận và lựa chọn con đường cách mạng vô sản, đánh dấu bước phát triển mới trong quá trình hoạt động yêu nước của ông. Một tài liệu lịch sử của Thư viện tỉnh Quảng Ngãi ghi nhận ý kiến cho rằng ông vào Đảng ngày 2/8/1930, tuy nhiên tài liệu cũng cho biết niên điểm này còn có điểm chưa thống nhất và cần tiếp tục xác minh.
Đến tháng 9/1930, Đảng bộ huyện Nghĩa Hành được thành lập và Nguyễn Công Phương được chỉ định làm Bí thư. Trên cương vị này, ông cùng các đồng chí tập trung xây dựng tổ chức Đảng, tuyên truyền đường lối cách mạng và giác ngộ quần chúng. Hoạt động của tổ chức Đảng hướng vào việc tập hợp nhân dân đấu tranh chống áp bức, bóc lột và đòi những quyền lợi thiết thực. Đây cũng là thời kỳ phong trào cách mạng 1930–1931 đang phát triển mạnh ở nhiều địa phương trong cả nước. Nguyễn Công Phương đã vận dụng kinh nghiệm hoạt động yêu nước trước đó để tham gia xây dựng cơ sở chính trị trong nhân dân. Việc ông trở thành cán bộ lãnh đạo Đảng ở Nghĩa Hành cho thấy quá trình chuyển biến từ một nhà yêu nước theo khuynh hướng cũ sang một chiến sĩ cộng sản đã diễn ra gắn liền với thực tiễn đấu tranh của địa phương. Từ đây, hoạt động của ông không còn chỉ là những nỗ lực cá nhân mà được đặt trong một tổ chức cách mạng có đường lối và mục tiêu thống nhất. Sự ra đời của tổ chức Đảng ở Nghĩa Hành góp phần đưa phong trào yêu nước tại địa phương bước sang một thời kỳ mới. Những năm tháng này cũng tạo nền tảng để Nguyễn Công Phương tiếp tục giữ vai trò trong phong trào cách mạng Quảng Ngãi ở các giai đoạn sau.
Cuộc đời Nguyễn Công Phương vì thế có thể nhìn như một hành trình dài tìm đường cứu nước: từ Duy Tân đến Việt Nam Quang phục Hội, rồi đến con đường cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng. Mỗi chặng đường đều để lại dấu ấn của một con người không chịu khuất phục trước hoàn cảnh.
