Từ người lính pháo binh đến vị tướng mặt trận

Trần Văn Cẩm sinh ngày 15 tháng 1 năm 1930 trong một gia đình Nho học tại làng Quảng Lượng, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Thời thiếu niên, ông theo học tại trường Quốc học Khải Định, Huế và tốt nghiệp với văn bằng Thành chung. Cuộc đời binh nghiệp của ông bắt đầu vào tháng 7 năm 1950 khi nhập ngũ vào Quân đội Liên hiệp Pháp và theo học khóa 1 trường Võ bị Địa phương Trung Việt tại Đập Đá, Huế.

Sau khi tốt nghiệp thêm khóa 5 Hoàng Diệu tại trường Võ bị Liên quân Đà Lạt vào năm 1952, ông được chọn về Binh chủng Pháo binh. Trong nhiều năm, ông đã kinh qua nhiều chức vụ chỉ huy pháo binh từ cấp trung đội đến chỉ huy trưởng pháo binh của Sư đoàn 1 và Quân đoàn I. Với năng lực chuyên môn, ông từng được cử đi tu nghiệp các khóa sĩ quan pháo binh và tham mưu cao cấp tại Pháp và Hoa Kỳ.

Đỉnh cao trong sự nghiệp của Trần Văn Cẩm là vào tháng 10 năm 1972, khi ông được bổ nhiệm làm Tư lệnh Sư đoàn 23 Bộ binh và được đặc cách thăng cấp Chuẩn tướng ngay tại mặt trận vào ngày Quốc khánh 1 tháng 11 năm 1972. Sau đó, ông lần lượt giữ chức Tham mưu trưởng rồi Phụ tá Hành quân cho Tư lệnh Quân đoàn II.

Cuộc tháo chạy định mệnh và sự sụp đổ của Quân đoàn II

Tháng 3 năm 1975, sau khi Buôn Ma Thuột thất thủ, thế phòng thủ của quân đội Sài Gòn tại Tây Nguyên tan vỡ. Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu ra lệnh cho Quân đoàn II rút quân chiến lược xuống Phú Yên để xây dựng tuyến phòng thủ duyên hải. Chuẩn tướng Trần Văn Cẩm là người trực tiếp giám sát cuộc hành quân di tản triệt thoái này trên tỉnh lộ 7B (nay là Quốc lộ 25).

Trong cảnh hỗn loạn của cuộc rút chạy với hơn 20.000 lính và hàng ngàn xe quân sự, quân đoàn của ông đã lọt vào trận địa phục kích của quân Giải phóng và bị đánh tan tác. Hy vọng cố thủ đồng bằng của địch bị đập tan. Sáng ngày 1 tháng 4 năm 1975, khi các cánh quân Giải phóng tiến vào giải phóng thị xã Tuy Hòa, tướng Cẩm và Đại tá Vi Văn Bình đã tìm cách lẩn trốn tại khu vực sân bay Đông Tác với hy vọng mong manh có thể bay về Sài Gòn.

Cuộc giáp mặt tại Ủy ban Quân quản

Tuy nhiên, kế hoạch trốn thoát không thành. Sau khi bị vây bắt tại làng Cát, xã Hòa Hiệp, tướng Cẩm được dẫn giải về trụ sở Ủy ban Quân quản huyện Tuy Hòa 1 vào lúc 11 giờ trưa ngày 1 tháng 4 năm 1975. Tại đây, ông đã có cuộc đối thoại đáng nhớ với ông Nguyễn Thành Quang (lúc đó là Thư ký thường trực Ủy ban Quân quản, sau này là Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên).

Lúc đầu, với tư cách một viên tướng bại trận, Trần Văn Cẩm vẫn tỏ ra ngoan cố khi yêu cầu được gặp "cán bộ cao cấp". Nhưng trước sự nghiêm khắc của đại diện chính quyền cách mạng, ông đã thay đổi khẩu khí và chấp hành mệnh lệnh. Tướng Cẩm đã tự tay viết lời thú nhận thất bại và kêu gọi sĩ quan, binh lính còn lại sớm đầu hàng để tránh thương vong.

Trong đoạn băng ghi âm được phát đi khắp các ngả đường Phú Yên lúc bấy giờ, ông thừa nhận: “Quân đội đã tan rã nhanh chóng, chính quyền Sài Gòn chắc chắn sẽ sụp đổ trước sức mạnh không có gì ngăn cản nổi của quân đội cách mạng”. Tối hôm đó, vị chuẩn tướng bại trận nằm ngủ trên chiếc chiếu dưới chân cầu thang trụ sở quân quản, trước khi được bàn giao cho Sư đoàn 320 vào sáng hôm sau.

Những năm tháng cuối đời

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, Trần Văn Cẩm bị đưa đi học tập cải tạo qua nhiều trại giam ở miền Bắc như Yên Bái, Hà Tây và Nam Hà. Sau gần 13 năm thụ hình, ông được trả tự do vào ngày 13 tháng 2 năm 1988.

Đến tháng 8 năm 1991, ông cùng gia đình sang Hoa Kỳ định cư theo diện H.O tại San Antonio, bang Texas. Ông sống những năm cuối đời lặng lẽ tại đây và qua đời vào ngày 14 tháng 1 năm 2021 vì tuổi già, hưởng thọ 91 tuổi. Cuộc đời của Trần Văn Cẩm từ một vị tướng nắm quyền sinh quyền sát đến một tù binh và cuối cùng là người ly hương đã khép lại như một chứng nhân cho một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Việt Nam.