Từ những cuộc biểu tình đến cao trào Xô Viết Nghệ - Tĩnh

Ngày 01/5/1930, lần đầu tiên công nhân ở Vinh - Bến Thủy cùng với nông dân các vùng lân cận đã tổ chức kỷ niệm Ngày Quốc tế Lao động bằng hành động trực tiếp: đình công, xuống đường biểu tình đòi tăng lương, giảm giờ làm, bỏ sưu, giảm thuế và chống khủng bố. Tờ Lao Khổ, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Vinh - Bến Thủy, số ra ngày 05/9/1930 đã nhấn mạnh: “Công nhân Bến Thủy đã mở đường tranh đấu”.

Phong trào nhanh chóng lan rộng. Trong tháng 5, gần 1.200 công nhân các nhà máy Diêm, nhà máy xe lửa Trường Thi, nhà máy cưa... đã đồng loạt bãi công. Nhiều cuộc đấu tranh kéo dài từ 20 đến 40 ngày. Công nhân yêu cầu quyền tự do biểu tình, tự do chọn ca, không bị sa thải vô lý, làm 8 giờ một ngày và tăng lương. Phong trào tiếp tục lan rộng trong tháng 8/1930. Sáng ngày 22/8/1930, khoảng 800 công nhân các nhà máy Diêm Thái Hợp, Laotiens Descours Cabaud cùng thợ khuân vác đồng loạt bãi công, đưa ra 6 yêu sách như: không sa thải vô lý, trả tự do cho thợ bị bắt, tăng lương, làm 8 giờ mỗi ngày, tự do biểu tình… Chiều cùng ngày, khoảng 500 người biểu tình đã bị lính đàn áp bằng súng, khiến 4 người chết và nhiều người bị thương. Nhưng không vì thế mà họ lùi bước. Ngày 23/8/1930, hơn 1.000 công nhân nhà máy Diêm Bến Thủy và nhân dân các vùng lân cận tiếp tục xuống đường, đưa phong trào lên đến cao trào. Sự kiện này đã khiến chính quyền phải điều binh lính, chia thành hai mũi, sẵn sàng nổ súng nếu biểu tình không giải tán. Kết quả, 5 người chết, 15 người bị thương.

Phong trào không chỉ dừng ở thành thị. Từ Vinh - Bến Thủy, ngọn lửa đấu tranh đã lan sang nông thôn. Ngày 29/9/1930, trong một công điện gửi về Paris, Bộ Thuộc địa Pháp phải báo cáo rằng “huyện Nam Đàn bị băng nhóm 600 cộng sản tấn công vào sáng ngày 28/9”. Có thể thấy rằng nông dân đã vùng dậy mạnh mẽ, làm lung lay bộ máy cai trị ở cơ sở. Hàng loạt truyền đơn ký tên Đảng Cộng sản và Tổng Công hội Nghệ An được rải khắp nơi, phát động nhân dân vùng dậy.

Đỉnh cao của phong trào là sự ra đời của chính quyền Xô Viết ở nhiều xã thuộc hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Các ủy ban nhân dân cách mạng do dân bầu ra đời, thay thế bộ máy cai trị hào lý. Chính quyền mới thực thi nhiều chính sách tiến bộ: xóa bỏ sưu thuế vô lý, chia ruộng công cho dân nghèo, mở lớp dạy chữ Quốc ngữ, thành lập đội tự vệ để giữ gìn an ninh trật tự.

Lần đầu tiên trong lịch sử, người dân được trực tiếp tham gia quản lý đời sống xã hội. Đây chính là hình thức sơ khai đầu tiên của chính quyền công - nông ở Việt Nam.