TỪ NHỮNG VẦN THƠ ĐẾN BÓT CATINAT

Trước khi trở thành một người tù cách mạng, Nguyễn Trung Nguyệt từng được biết đến như một cô gái có tài văn chương.

Sinh ngày 5 tháng 2 năm 1909 tại làng Bình Đại, tỉnh Mỹ Tho, bà được cha mẹ đặt tên Trung Nguyệt với mong ước con gái lớn lên sẽ có một cuộc đời đẹp đẽ, trong sáng như ánh trăng.

Nhưng cuộc đời của người con gái ấy sau này lại đi theo một hướng hoàn toàn khác.

Năm Nguyễn Trung Nguyệt 12 tuổi, gia đình chuyển về Rạch Giá lập nghiệp. Trong hoàn cảnh nhiều bé gái thời ấy ít có cơ hội học hành, bà may mắn được học Hán văn với ông ngoại và cha, học chữ Quốc ngữ với người chú.

Những con chữ sớm trở thành một phần quan trọng trong cuộc đời bà.

Nguyễn Trung Nguyệt có năng khiếu văn chương từ nhỏ. Bà thường xướng họa thơ với cha trong những lúc rảnh rỗi. Đến năm 14 tuổi, bà đã được biết đến trong vùng bởi khả năng làm thơ, viết văn.

Năm 16 tuổi, những sáng tác của cô gái trẻ đã được giới thiệu và đăng trên một số tờ báo lớn ở Sài Gòn.

Một cô gái yêu thơ.

Một thiếu nữ có tài văn chương.

Một cuộc đời tưởng như có thể đi theo con đường của chữ nghĩa và đời sống bình thường.

Nhưng xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX không cho phép những người trẻ tuổi dễ dàng đứng ngoài những biến động của đất nước.

Nguyễn Trung Nguyệt dần tiếp xúc với những tư tưởng mới.

Từ một cô gái làm thơ, bà bước vào hoạt động xã hội.

Rồi từ hoạt động xã hội, bà đi đến con đường cách mạng.

Bà lấy bí danh Bảo Lương.

Những năm tháng ấy, hoạt động cách mạng ở Nam Bộ diễn ra trong điều kiện hết sức nguy hiểm. Những người tham gia phong trào phải đối mặt với sự theo dõi, bắt bớ và đàn áp của chính quyền thực dân Pháp.

Nguyễn Trung Nguyệt cũng không đứng ngoài vòng nguy hiểm ấy.

Năm 1929, bà bị bắt.

Sau khi bị bắt, bà bị đưa vào bót Catinat ở trung tâm Sài Gòn.

Đây là một địa điểm giam giữ và thẩm vấn khét tiếng dưới thời thực dân Pháp. Đối với những người hoạt động cách mạng, chỉ riêng việc bị đưa vào đây đã đồng nghĩa với việc phải đối mặt với một quá trình điều tra và tra tấn vô cùng khắc nghiệt.

Nguyễn Trung Nguyệt được Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ xác định là nữ tù chính trị đầu tiên bị bắt giam tại bót Catinat.

Nhưng điều đặc biệt của câu chuyện nằm ở chỗ: người phụ nữ bước vào bót Catinat không phải một chiến sĩ cầm súng ngoài mặt trận.

Bà là một cô gái từng làm thơ.

Một người quen với những trang giấy.

Và giờ đây, những trang giấy ấy đã nhường chỗ cho những bức tường giam giữ.

Những ngày trong bót Catinat trở thành một trong những khoảng thời gian khắc nghiệt nhất cuộc đời bà.

Sau này, Nguyễn Trung Nguyệt đã viết lại những gì mình trải qua trong tác phẩm hồi ký về những ngày tù ngục.

Qua lời kể của bà, các hình thức tra tấn tại bót Catinat hiện lên với mức độ khủng khiếp. Tù nhân bị đánh đập, dùng nước mắm đổ vào mũi, điện giật và áp dụng nhiều hình thức tra khảo khác.

Những người bị bắt phải đối diện với một mục đích rất rõ ràng: khai thác thông tin và buộc họ khuất phục.

Nhưng Nguyễn Trung Nguyệt không từ bỏ.

Sau gần một tháng ở bót Catinat, bà được giải sang Khám Lớn Sài Gòn.

Khoảnh khắc bước ra khỏi bót Catinat là một ký ức bà không thể quên.

Sau gần một tháng bị giam giữ, ánh sáng ngoài trời trở nên chói mắt. Cơ thể suy yếu khiến bước chân trở nên khó khăn.

Nhưng giữa những người tù cùng bị giải đi, điều bà quan tâm không phải là con đường dài bao nhiêu hay đã đi qua những con phố nào.

Điều quan trọng hơn là những người cùng bị bắt vẫn còn đầy đủ.

Chưa ai chết.

Một chi tiết rất nhỏ, nhưng đủ cho thấy tình cảnh của những người tù chính trị lúc ấy.

Trong hoàn cảnh mà mỗi ngày đều có thể mang đến mất mát, việc nhìn thấy đồng đội còn sống cũng đã trở thành một niềm an ủi.

Nguyễn Trung Nguyệt tiếp tục bị giam giữ.

Nhưng nhà tù không thể xóa bỏ hoàn toàn đời sống tinh thần của người phụ nữ từng gắn bó với văn chương.

Nếu trước đây bà dùng chữ nghĩa để làm thơ, thì trong những năm tù đày, ký ức về nhà tù lại trở thành chất liệu để bà ghi lại một phần sự thật của thời đại.

Những trang viết ấy không chỉ kể về riêng bà.

Chúng giúp thế hệ sau hình dung rõ hơn về chế độ lao tù thực dân và những gì những người tù chính trị phải chịu đựng.

Bởi lịch sử của một cuộc đấu tranh không chỉ nằm trong những trận đánh.

Nó còn nằm trong những nhà tù.

Trong những căn phòng giam chật hẹp.

Trong những cuộc thẩm vấn.

Trong những con người bị tra tấn nhưng vẫn không chịu từ bỏ điều mình tin tưởng.

Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ cho biết Nguyễn Trung Nguyệt được ra tù năm 1937.

Tám năm.

Một khoảng thời gian rất dài đối với một đời người, đặc biệt khi phần lớn tuổi trẻ của một người phụ nữ đã trôi qua sau song sắt.

Nhưng khi bước ra khỏi nhà tù, Nguyễn Trung Nguyệt không trở thành một con người đã bị khuất phục.

Bà tiếp tục con đường hoạt động của mình.

Câu chuyện của bà vì thế không chỉ là câu chuyện về một người phụ nữ bị bắt.

Đó là câu chuyện về một thế hệ phụ nữ Nam Bộ đã bước ra khỏi những giới hạn khắt khe của xã hội đương thời.

Họ có thể xuất thân từ những gia đình bình thường.

Có thể là những người mẹ.

Người vợ.

Người làm thơ.

Người buôn bán.

Người lao động.

Nhưng khi đất nước đứng trước những biến động lớn, họ đã bước vào cuộc đấu tranh với một bản lĩnh mà chính những người sống cùng thời cũng phải khâm phục.

Nguyễn Trung Nguyệt là một trong những người tiên phong như thế.

Điều đáng nhớ ở bà là sự chuyển đổi rất đặc biệt của một cuộc đời.

Từ những bài thơ thời thiếu nữ đến những ngày tháng trong nhà tù.

Từ một cô gái được cha dạy chữ Hán đến một người phụ nữ đối mặt với những cuộc thẩm vấn khắc nghiệt.

Từ những trang báo đăng thơ đến những trang hồi ký ghi lại sự thật của nhà tù.

Con đường ấy cho thấy văn chương và lịch sử đôi khi gặp nhau ở một điểm rất đau đớn: người viết không còn chỉ viết về cuộc sống, mà chính cuộc đời mình trở thành một phần của lịch sử.

Ngày nay, bót Catinat không còn mang dáng vẻ của một nơi giam giữ như trong những năm tháng thuộc địa.

Những con phố Sài Gòn cũng đã thay đổi.

Những thế hệ từng đi qua nơi ấy dần trở thành những cái tên trong sách lịch sử.

Nhưng câu chuyện về Nguyễn Trung Nguyệt vẫn còn đó.

Nó nhắc rằng trước khi có những trang lịch sử được viết bằng những chiến công lớn, đã có rất nhiều con người phải trả giá bằng tuổi trẻ, tự do và cả sức khỏe của mình.

Nguyễn Trung Nguyệt bước vào bót Catinat khi còn là một người phụ nữ trẻ.

Bà bước ra khỏi đó sau nhiều năm tù đày.

Nhưng những gì bị lấy đi khỏi bà không thể lấy đi được điều quan trọng nhất:

niềm tin vào con đường mà bà đã lựa chọn.

Có lẽ vì thế, khi nhìn lại cuộc đời Nguyễn Trung Nguyệt, người ta không chỉ nhớ đến danh xưng nữ tù chính trị đầu tiên tại bót Catinat.

Người ta còn có thể nhớ đến cô gái từng làm thơ năm nào.

Một cô gái đã đi từ những câu chữ tuổi trẻ đến những năm tháng khắc nghiệt của lịch sử.

Và cuối cùng, chính những trang viết của bà đã giúp một phần ký ức về nhà tù thực dân được lưu lại cho những thế hệ chưa từng sống trong thời đại ấy.

Những vần thơ ngày trẻ có thể đã nằm lại đâu đó trong quá khứ.

Nhưng câu chuyện về người viết ra chúng thì vẫn còn.

Bởi có những con người, dù bị nhốt sau những bức tường, vẫn tìm được một cách khác để bước ra khỏi nhà tù:

để lại ký ức cho lịch sử.