Từ Ông vua vũ khí đến Hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Bách Khoa

Giáo sư, Thiếu tướng, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa (1913 – 1997), tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 tại xã Chánh Hiệp (nay là xã Hòa Hiệp), huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Sinh ra trong một gia đình nhà nông nghèo và sớm mồ côi cha từ năm 6 tuổi, cậu bé Phạm Quang Lễ đã lớn lên nhờ sự hy sinh, tảo tần nuôi dưỡng của mẹ và chị gái. Nhờ trí thông minh bẩm sinh cùng tinh thần hiếu học phi thường, ông luôn đạt thành tích xuất sắc và thi đỗ đầu vào các trường danh tiếng thời bấy giờ như Trường Trung học Cần Thơ, Trường Pétrus Ký (Sài Gòn).

Năm 1935, ông xuất sắc giành được học bổng du học Pháp. Tại kinh đô ánh sáng, bằng quyết tâm sắt đá, ông đã chinh phục hàng loạt tấm bằng kỹ sư danh giá: Kỹ sư Cầu đường, Kỹ sư Điện, Kỹ sư Hàng không và Cử nhân Toán học. Đặc biệt, nhận thấy con đường giải phóng dân tộc không thể thiếu vũ khí hiện đại, ông đã âm thầm tìm cách dấn thân vào ngành công nghiệp quốc phòng – một lĩnh vực cấm kỵ đối với người dân thuộc địa. Ông miệt mài tự học, nghiên cứu tài liệu mật và làm việc tại các tập đoàn hàng không, viện nghiên cứu chế tạo vũ khí hàng đầu của Pháp và Đức, âm thầm chuẩn bị tri thức cho ngày trở về phục vụ Tổ quốc.

Năm 1946 tại Paris, giữa không gian hoa lệ của nước Pháp, vị kỹ sư trẻ Phạm Quang Lễ đang sở hữu một sự nghiệp lẫy lừng với mức lương hàng nghìn franc – một khoản tiền khổng lồ thời bấy giờ. Nhưng khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp dự Hội nghị Fontainebleau, cuộc gặp gỡ lịch sử ấy đã thay đổi hoàn toàn định mệnh của vị trí thức trẻ. Quyết định gạt bỏ danh vọng cùng cuộc sống nhung lụa để trở về quê hương tham gia kháng chiến, Phạm Quang Lễ bước lên chuyến tàu trở về Tổ quốc chỉ với hai bàn tay trắng và hàng tấn sách vở, tài liệu kỹ thuật quân sự quý giá tích lũy suốt 11 năm.

Trở về chiến khu Việt Bắc thiếu thốn đủ đường, Bác Hồ trao cho ông một cái tên mới mang trọn tấm lòng và sứ mệnh: Trần Đại Nghĩa – người gánh vác trách nhiệm lớn vì đại nghĩa của dân tộc.

Mùa đông năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Quân Pháp với dàn xe tăng, xe bọc thép hiện đại càn quét khắp các ngả đường, trong khi quân dân ta chỉ có súng thô sơ, gậy gộc và mìn tự chế. Trước sức mạnh áp đảo của hỏa lực địch, Trần Đại Nghĩa được giao nhiệm vụ khẩn cấp: Bằng mọi giá phải chế tạo được vũ khí có thể đánh bại xe tăng Pháp.

Giữa đại ngàn Việt Bắc và những xưởng quân giới thô sơ ẩn mình dưới lòng đất ở Hà Đông, căn phòng làm việc của Giáo sư Trần Đại Nghĩa chỉ là một lán lá đơn sơ. Không có máy đo chính xác, không có nguyên liệu tiêu chuẩn, vũ khí duy nhất của ông là trí tuệ, đống tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Pháp, tiếng Đức cùng lòng yêu nước nồng nàn. Nhiều đêm liền dưới ánh đèn dầu leo lắt giữa tiếng muỗi rừng vo ve, ông quên ăn quên ngủ, trực tiếp cân đo từng gram thuốc nổ, gọt đẽo từng chiếc phễu kim loại bằng tay để hoàn thiện nguyên lý nổ lõm xuyên giáp.

Ngày 3 tháng 3 năm 1947 tại Chùa Trầm (Quốc Oai, Hà Tây), những quả đạn Bazooka đầu tiên do ông chế tạo đã đánh cháy xe bọc thép Pháp, bẻ gãy gọng kìm càn quét của địch. Tiếp đó là súng SKZ (súng không giật) – thứ vũ khí nhẹ nhưng có sức phá hủy khủng khép đối với các đồn bốt kiên cố, khiến các tướng lĩnh Pháp và giới chuyên gia quân sự thế giới phải kinh ngạc trước sự kỳ diệu của nền quân giới Việt Nam giữa rừng sâu.

Khi hòa bình lập lại ở miền Bắc năm 1954, đất nước bước vào thời kỳ khôi phục kinh tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Nền công nghiệp non trẻ đứng trước thách thức cực kỳ lớn: Lực lượng kỹ sư và chuyên gia kỹ thuật lúc bấy giờ gần như trống rỗng. Trước yêu cầu cấp bách về đào tạo nguồn nhân lực khoa học - kỹ thuật nòng cốt cho đất nước, năm 1956, Chính phủ quyết định thành lập Trường Đại học Bách khoa Hà Nội (HUST) – trường đại học kỹ thuật đa ngành đầu tiên của Việt Nam. Người được tin tưởng giao trọng trách trở thành Hiệu trưởng đầu tiên của ngôi trường lịch sử này chính là Giáo sư Trần Đại Nghĩa.

Những ngày đầu nhận nhiệm vụ tại Đại học Bách khoa Hà Nội, Giáo sư đối mặt với muôn vàn khó khăn: cơ sở vật chất thô sơ, giảng đường thiếu thốn, giáo trình tiếng Việt chưa có và thiết bị thực hành cực kỳ khan hiếm. Trên cương vị người đứng đầu, ông đã mang toàn bộ tinh thần nhiệt huyết, kỷ luật thép và phương pháp khoa học từ chiến khu Việt Bắc vào sự nghiệp trồng người.

Giáo sư Trần Đại Nghĩa đã trực tiếp chỉ đạo xây dựng khung chương trình đào tạo, đặt nền móng cho các ngành kỹ thuật mũi nhọn như Cơ khí, Điện, Luyện kim, Xây dựng... Với tác phong khiêm nhường nhưng uyên bác, ông luôn nhắc nhở thầy và trò Bách khoa phải ghi nhớ phương châm "học đi đôi với hành", lấy thực tiễn sản xuất và yêu cầu phát triển của đất nước làm thước đo tri thức. Hình ảnh vị Hiệu trưởng giản dị, khoác chiếc áo bông cũ, thường xuyên đi lại giữa các xưởng thực hành và giảng đường để lắng nghe, tháo gỡ vướng mắc cho sinh viên đã trở thành biểu tượng tinh thần vô giá, truyền lửa cho những thế hệ kỹ sư Bách khoa đầu tiên – những người sau này trở thành lực lượng nòng cốt kiến thiết đất nước.

Kinh qua hai cuộc kháng chiến vĩ đại, được phong quân hàm Thiếu tướng, truy tặng danh hiệu Anh hùng Lao động và đảm nhận nhiều vị trí lãnh đạo quan trọng của Nhà nước, người chiến sĩ tri thức ấy vẫn giữ nguyên sự khiêm nhường, giản dị. Khi được hỏi về những cống hiến vĩ đại làm thay đổi cục diện chiến trường hay công lao đặt nền móng cho nền giáo dục kỹ thuật nước nhà, ông chỉ nhẹ nhàng cười: "Tôi chỉ làm tròn nghĩa vụ của một người dân đối với Tổ quốc."

Giáo sư Trần Đại Nghĩa qua đời năm 1997, nhưng hình ảnh vị "ông vua vũ khí", người thầy Hiệu trưởng kính yêu của Đại học Bách khoa Hà Nội sẽ mãi là biểu tượng bất tử cho bản lĩnh, trí tuệ và tâm huyết phụng sự dân tộc của con người Việt Nam