Từ phóng viên chiến trường đến người chỉ huy trận đánh cuối cùng

Nhà báo Phan Hoài Nam sinh ngày 9/10/1940 tại xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (cũ) trong một gia đình có năm anh chị em. Cha ông là nhà thơ nổi tiếng Xuân Tâm – một trong những gương mặt nổi bật của phong trào Thơ mới. Cuối năm 1954, Phan Hoài Nam theo gia đình tập kết ra Bắc, học ở trường học sinh miền Nam.

Thông minh, học giỏi, Phan Hoài Nam được cử đi học báo chí tại Liên Xô. Sau khi về nước, ông học tiếp khoa Văn, Đại học Tổng hợp Hà Nội. Đầu năm 1966 khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn cam go, quyết liệt, nhà báo Phan Hoài Nam tình nguyện vào chiến trường miền Nam, trở thành phóng viên của Thông tấn xã Giải phóng (TTXGP). Từ đó, cuộc đời ông gắn liền với những trang viết nơi tuyến lửa. Ông có mối tình sâu đậm với một bác sĩ từng là học sinh miền Nam tập kết ra Bắc, công tác tại chiến trường Đông Nam Bộ. Hai người dự định sẽ tổ chức đám cưới nhưng ngày ấy đã không bao giờ đến...

Bà Trần Tố Nga, cựu phóng viên chiến trường của TTXGP, là nhân chứng trong vụ kiện chất độc da cam gây tiếng vang quốc tế cho biết, bà với nhà báo Phan Hoài Nam có mối quan hệ vô cùng thân tình. “Chúng tôi học cùng nhau tại trường học sinh miền Nam tới lớp 8, cùng với nhà thơ Lê Anh Xuân, khoảng năm 1957–1958, sau đó mỗi người một nơi. Tôi vào TTXGP tháng 6/1966, anh Nam vào sau tôi khoảng một tháng. Chúng tôi là bạn học cũ, lại cùng làm trong một cơ quan nên rất thân thiết. Anh Nam lúc ấy đã là một phóng viên, biên tập viên thực thụ, có chuyên môn, năng lực, còn tôi, do không học báo chí nên ban đầu làm nhân viên phòng tư liệu. Công việc hàng ngày đơn giản là chép lại các đề mục tin, bài”, bà Nga nhớ lại.

Tháng 9/1967, trong lần được cử đi dự Đại hội anh hùng, chiến sĩ thi đua và dũng sĩ các lực lượng vũ trang Giải phóng miền Nam lần thứ hai, một đoàn cán bộ văn hóa gồm nhiều văn nghệ sĩ, phóng viên nổi tiếng như: nhà thơ Lê Anh Xuân, nhà báo Thép Mới, phóng viên ảnh Đinh Thúy, nhà báo Phan Hoài Nam... bị máy bay địch phát hiện, ném bom khi đang trên đường trở về căn cứ. Bà Trần Tố Nga kể: “Hai chiếc khu trục quần sát ngọn cây, mọi người lo lắng không biết đường nào mà tránh. Bất ngờ một trái bom bi rơi xuống, nổ tung, cả đoàn chạy về phía rừng, cứ bom nổ thì nằm xuống, rồi chạy miết. Tôi may mắn thoát chết trong gang tấc, nhưng bác Đinh Thúy và anh Nguyễn Đình Cước hy sinh. Sau khi trực tiếp chôn cất đồng đội bằng chính đôi tay mình vì không có cuốc, xẻng, tôi và anh Nam cùng nhiều người khác trong đoàn chia nhau mang hành trang của những nguời hy sinh, cáng các đồng chí bị thương, đi suốt đTrong ký ức của bà Trần Tố Nga, người bạn học, đồng nghiệp, nhà báo Phan Hoài Nam không chỉ là một phóng viên giỏi, bản lĩnh mà còn là một con người tình cảm, luôn nghĩ cho người khác trước tiên. “Có lần, đang đi giữa rừng, tôi và anh Nam bị máy bay địch bắn rát phía sau. Anh Nam che cho tôi và nói: Nếu có chết thì để mình chết tốt hơn”, bà Nga xúc động kể lại. Nhà báo Phan Hoài Nam cũng đã giúp bà tập viết những bài báo đầu tiên gửi về Tổng xã.

Trong chiến dịch Mậu Thân năm 1968, TTXGP cử nhiều phóng viên ra chiến trường tác nghiệp, trong đó có nhà báo Phan Hoài Nam. Trước khi lên đường, ông cũng như nhiều người bạn khác, đã gửi lại cho bà một thùng đạn đại liên, bên trong cất giữ toàn bộ vật dụng cá nhân. Nhà báo Phan Hoài Nam được phân công về mặt trận Cần Giuộc, Long An. Sau đợt Tổng tấn công đợt một, mọi người rút về đơn vị, riêng nhà báo Phan Hoài Nam tình nguyện ở lại tham gia đợt hai. Lần này, ông không tác nghiệp báo chí mà chiến đấu trong một đơn vị du kích địa phương. Ông được giao nhiệm vụ trung đội trưởng, trực tiếp chỉ huy trận đánh giáp lá cà với lính Mỹ – trận đánh cuối cùng trong cuộc đời ông. Một bài báo sau này mô tả lại tinh thần chiến đấu dũng cảm của chiến sĩ Phan Hoài Nam: Khi mọi người trong đơn vị lo lắng, chính Phan Hoài Nam là người động viên toàn đội giữ vững tinh thần chiến đấu đến cùng, dù biết có thể sẽ hy sinh

Bà Phan Thị Mỹ Liên kể lại rằng, mãi một thời gian sau gia đình mới biết tin anh trai bà hi sinh. Người đầu tiên nhận được tin buồn là cha bà, nhà thơ Xuân Tâm. Nỗi đau quá lớn khiến ông chọn cách giấu kín sự thật với vợ bởi khi ấy bà đang bị bệnh tim. Mất mát này có thể vượt quá sức chịu đựng của bà. “Là người gần gũi với anh Nam nhất nên ba tôi vô cùng đau đớn khi hay tin anh hy sinh. Dù hiểu rằng đó là mất mát không riêng ai trong thời chiến, nhưng với mỗi gia đình, thật không dễ quên đi những người thân yêu của mình. Mỗi ngày tan sở, ông đạp xe lang thang trên đường phố Hà Nội hàng tiếng đồng hồ mới trở về nhà. Sau này, ông bị mất ngủ, đau ốm nhiều”, bà Mỹ Liên xúc động kể lại. Trong một bài thơ dành tặng con, nhà thơ Xuân Tâm đã viết những dòng chan chứa yêu thương: “Thư bạn báo con hi sinh/Giữa những ngày chống Mỹ/Cha không tin/Nhưng từ ngày ấy/Con chưa về lại/Nhớ con/Cha chỉ thấy một mình”. Theo thời gian, thông tin về sự hi sinh của liệt sĩ Phan Hoài Nam mới dần được công bố trong gia đình, khi mọi người đủ bình tâm đối diện với mất mát.

Mãi đến năm 1994, phần mộ của liệt sĩ Phan Hoài Nam mới được tìm thấy tại một nghĩa trang liệt sĩ ở Long An. Nhờ sự tận tình của bà Trần Tố Nga cùng với hướng dẫn của một chuyên gia tìm mộ liệt sĩ, gia đình xác định được vị trí và đưa hài cốt ông về an nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ thành phố Hồ Chí Minh.