TỪ SÂN TRƯỜNG PÉTRUS KÝ ĐẾN KHÁT VỌNG THANH NIÊN HÔM NAY
Sài Gòn những ngày cuối năm 1949, đầu năm 1950. Thành phố mang trên mình hai gương mặt song song tồn tại: bên ngoài là phồn hoa giả tạo dưới bóng cờ tam tài, những rạp chiếu bóng sáng đèn, những dinh thự nguy nga của bộ máy thực dân; bên trong là những con phố nghèo, những mái trường mà mỗi trang sách đều thấm mồ hôi của cha mẹ chắt chiu, và hơn hết, là một dòng chảy ngầm sục sôi của lòng yêu nước không gì dập tắt nổi. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở các chiến khu đang bước vào giai đoạn quyết liệt, nhưng ít ai ngờ rằng, ngay giữa lòng đô thị hoa lệ nhất Nam Kỳ, một mặt trận khác cũng đang được nhen lên – mặt trận của những mái đầu xanh, của bút mực và cặp sách, của những trái tim mười tám, đôi mươi chưa một lần cầm súng nhưng sẵn sàng đối diện với họng súng quân thù.
Đó là "thời hoa lửa" theo một cách rất riêng – không phải hoa lửa nơi chiến hào Điện Biên hay hoa lửa của những đoàn quân vượt Trường Sơn, mà là hoa lửa bùng lên giữa sân trường, giữa phố thị, nơi tuổi trẻ học đường Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định chọn cách viết tên mình vào lịch sử bằng những cuộc bãi khóa, những đêm rải truyền đơn, những lần đối mặt với dùi cui và nhà tù thực dân. Trong hàng ngũ ấy, có một chàng trai vóc dáng thư sinh, học lực đứng đầu lớp nhiều năm liền, nhưng ẩn sau gương mặt hiền lành là một ý chí sắt đá và một trái tim rực cháy khát vọng độc lập, tự do cho dân tộc. Người ấy là Trần Văn Ơn.
Câu chuyện về anh, và về thế hệ học sinh – sinh viên yêu nước năm ấy, không chỉ là một trang sử để đọc rồi khép lại. Đó là một ngọn lửa – ngọn lửa của lý tưởng, của khát vọng dấn thân – đã cháy suốt hơn bảy mươi lăm năm qua, đang chờ được tiếp thêm nhiên liệu từ chính bàn tay, khối óc của thanh niên Việt Nam hôm nay.
Trần Văn Ơn sinh ngày 29 tháng 5 năm 1931, trong một gia đình có truyền thống yêu nước tại xã Phước Thạnh, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre – vùng đất "Đồng khởi" sau này sẽ đi vào lịch sử như một biểu tượng của tinh thần quật cường. Cha anh là một công chức nhỏ, mẹ tần tảo nuôi con, gia cảnh không dư dả nhưng luôn dành cho con cái sự học hành tử tế, với niềm tin rằng tri thức sẽ là con đường đưa con người thoát khỏi kiếp nô lệ.
Từ những năm tháng học tiểu học ở Mỹ Tho, rồi chuyển lên Sài Gòn theo gia đình, cậu học trò Trần Văn Ơn đã sớm bộc lộ một tư chất đặc biệt: không chỉ thông minh, học giỏi đều các năm, mà còn có một trái tim biết đau trước những bất công. Thi đỗ vào trường Pétrus Ký – một trong những ngôi trường danh giá bậc nhất Sài Gòn thời bấy giờ – lẽ ra Trần Văn Ơn đã có thể chọn một con đường an toàn: học hành xuất sắc, tốt nghiệp, tìm một chỗ đứng vững chắc trong xã hội. Nhưng giữa những trang sách chữ Pháp, giữa những giờ học được nhồi nhét tư tưởng thực dân, ngọn lửa yêu nước trong lòng chàng trai trẻ vẫn âm ỉ cháy, được nuôi dưỡng bởi chính những gì anh chứng kiến: bạn bè, đồng bào bị bắt bớ, đánh đập; những người anh, người chị tham gia kháng chiến phải hoạt động bí mật, nhiều người ra đi không trở về.
Không cam chịu học chỉ để "làm quan", Trần Văn Ơn đã chọn trở thành một trong những hạt nhân của phong trào học sinh yêu nước trong trường Pétrus Ký. Anh tham gia vào các tổ chức học sinh tiến bộ, bí mật đọc và truyền tay những tài liệu cách mạng, vận động bạn bè cùng trang lứa hiểu rằng: được ngồi trên ghế nhà trường hôm nay là nhờ xương máu bao người đã đổ xuống, và thế hệ học sinh – sinh viên không thể đứng ngoài cuộc đấu tranh giành lại độc lập cho Tổ quốc. Năm học nào anh cũng đứng đầu lớp, nhưng phần thưởng lớn nhất mà Trần Văn Ơn tìm kiếm không phải là tấm bằng hay lời khen của thầy cô, mà là niềm tin của bạn bè, là sự lan tỏa của tinh thần yêu nước trong từng lớp học, từng dãy hành lang.
Cuối năm 1949, phong trào đấu tranh của thanh niên, học sinh, sinh viên tại các đô thị miền Nam bùng lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Những khẩu hiệu "học sinh bãi khóa", "trả tự do cho bạn chúng ta", "đả đảo chính quyền bù nhìn" vang lên khắp các trường học Sài Gòn – Gia Định – Chợ Lớn. Đó là một thời khắc mà tuổi trẻ học đường, vốn quen với sách vở, bỗng chốc phải đứng trước một lựa chọn không hề dễ dàng: tiếp tục im lặng trong an toàn, hay bước ra đường phố, đối diện với hiểm nguy để cất lên tiếng nói của lương tri.
Ngày 9 tháng 1 năm 1950 mãi mãi được khắc ghi trong lịch sử phong trào học sinh, sinh viên Việt Nam. Hôm ấy, Đoàn Thanh niên Cứu quốc cùng Đoàn học sinh, sinh viên Sài Gòn – Gia Định – Chợ Lớn đã vận động hơn mười ngàn người, phần đông là học sinh, sinh viên, xuống đường đấu tranh đòi chính quyền thực dân đảm bảo an ninh cho việc học tập, trả tự do cho những học sinh, sinh viên bị bắt giam vô cớ, và mở lại các trường học đã bị đóng cửa. Đó không phải là một cuộc dạo chơi tuổi trẻ bồng bột, mà là một cuộc tổng động viên có tổ chức, thể hiện ý chí tập thể của cả một thế hệ không cam chịu cúi đầu.
Trần Văn Ơn có mặt trong đoàn người hôm ấy, cùng hàng ngàn bạn học từ khắp các trường Pétrus Ký, Gia Long, Chasseloup-Laubat và nhiều ngôi trường khác. Không khí buổi sáng hôm đó vừa hào hùng vừa nặng nề linh cảm: những bước chân rắn rỏi hòa cùng nhịp tim hồi hộp, những ánh mắt trẻ trung ánh lên quyết tâm nhưng cũng thấp thoáng sự lo âu, bởi ai cũng biết phía trước là một chính quyền sẵn sàng dùng bạo lực để đàn áp.
Và điều mà nhiều người lo sợ đã xảy ra. Đoàn biểu tình bị đàn áp dã man. Cảnh sát, lính lê dương xông vào giữa đám đông học sinh, dùi cui vung lên không thương tiếc, tiếng la hét, tiếng chạy tán loạn vang khắp các con phố quanh khu vực dinh thực dân. Giữa cảnh hỗn loạn ấy, thay vì tìm đường thoát thân cho riêng mình, Trần Văn Ơn đã làm một điều mà chỉ một trái tim thực sự dũng cảm và giàu tình thương mới có thể làm: anh dang tay che chở cho những em học sinh nhỏ tuổi hơn, hứng chịu những đòn dùi cui đáng lẽ giáng xuống các em. Trong khoảnh khắc sinh tử ấy, không có sự tính toán, không có sự do dự – chỉ có bản năng của một người anh lớn, một người đồng chí, sẵn sàng lấy thân mình làm lá chắn cho thế hệ đi sau.
Và rồi, viên đạn oan nghiệt của kẻ thù đã cướp đi sinh mạng của chàng trai trẻ. Trần Văn Ơn trút hơi thở cuối cùng vào khoảng ba giờ ba mươi phút chiều ngày 9 tháng 1 năm 1950, khi chưa tròn mười chín tuổi. Một tuổi trẻ đang độ xuân xanh nhất, một tương lai còn bao điều dang dở, đã dừng lại vĩnh viễn trên con đường tranh đấu vì lẽ phải.
Nhưng cái chết của Trần Văn Ơn không phải là dấu chấm hết – nó là một tia lửa châm vào cả một biển thuốc súng của lòng yêu nước. Thi thể anh được đưa về bệnh viện, và ngay lập tức, các bạn học sinh cùng đội ngũ y bác sĩ, công nhân bệnh viện đã thay nhau túc trực bảo vệ, không để kẻ địch có cơ hội phi tang chứng cứ tội ác. Tin anh hy sinh lan nhanh như một cơn địa chấn khắp giới học sinh, sinh viên Sài Gòn, rồi lan ra cả nước. Ba ngày sau, ngày 12 tháng 1 năm 1950, đám tang của Trần Văn Ơn đã trở thành một cuộc biểu tình thị uy chưa từng có: hàng vạn người dân, học sinh, sinh viên, công nhân, tiểu thương đứng chật hai bên hè phố để tiễn đưa anh về nơi an nghỉ cuối cùng. Trước linh cữu anh, có một hương án mang hai câu đối viết bằng chính máu của những người bạn học: "Chết vì Tổ quốc, chết mà vẫn sống / Sống kiếp Việt gian, ô nhục muôn đời". Lễ tang của anh sau đó được tổ chức đồng loạt tại nhiều tỉnh, thành trong cả nước, như một lời khẳng định: cái chết của Trần Văn Ơn không phải là sự mất mát của riêng một gia đình, mà là nỗi đau và niềm tự hào chung của cả một dân tộc.
Từ sự hy sinh ấy, ngày 9 tháng 1 đã trở thành Ngày truyền thống Học sinh, Sinh viên Việt Nam – một cột mốc thiêng liêng nhắc nhở các thế hệ sau về tinh thần dấn thân, về trách nhiệm của tuổi trẻ trí thức đối với vận mệnh đất nước. Năm 2000, Trần Văn Ơn được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận xứng đáng cho một cuộc đời tuy ngắn ngủi nhưng đã cháy hết mình vì lý tưởng cao đẹp.
Điều đọng lại sâu sắc nhất từ câu chuyện Trần Văn Ơn không chỉ nằm ở sự hy sinh, mà ở cách anh đã sống trước khi hy sinh. Đó là một học sinh giỏi giang, có đầy đủ điều kiện để chọn một con đường yên ổn cho riêng mình, nhưng đã chọn đứng về phía lẽ phải, chọn tình đồng đội, chọn trách nhiệm với những người xung quanh mình – dù nhỏ tuổi hơn hay cùng trang lứa. Đó chính là cốt lõi của tinh thần "thời hoa lửa": không phải ai cũng cầm súng ra trận, nhưng bất kỳ ai, ở bất kỳ vị trí nào – trên giảng đường, trong nhà máy, giữa cánh đồng – cũng có thể trở thành người xung kích, miễn là trái tim họ cháy lên vì một lý tưởng lớn hơn bản thân mình.
Bảy mươi lăm năm đã trôi qua kể từ buổi chiều định mệnh ấy trên đường phố Sài Gòn. Đất nước đã đi qua chiến tranh, đã liền một dải non sông, đã bước vào thời kỳ đổi mới, hội nhập và phát triển. Thế hệ trẻ hôm nay không còn phải đối mặt với dùi cui, súng đạn của kẻ xâm lược trên chính quê hương mình. Nhưng có một điều không bao giờ thay đổi: đất nước, ở bất kỳ thời đại nào, cũng cần đến sự dấn thân của tuổi trẻ.
Nếu như thế hệ của Trần Văn Ơn phải đấu tranh giành lại quyền được đến trường, giành lại độc lập, tự do cho dân tộc bằng cả tính mạng của mình, thì thế hệ thanh niên Việt Nam hôm nay đang được thừa hưởng một nền độc lập trọn vẹn, một môi trường hòa bình để học tập, sáng tạo và cống hiến. Đó là món quà vô giá mà bao thế hệ cha anh đã đánh đổi bằng máu xương và tuổi thanh xuân. Và chính vì vậy, trách nhiệm của thanh niên hôm nay không hề nhẹ hơn – nó chỉ mang một hình hài khác.
Nếu ngày xưa, lòng yêu nước được thể hiện qua những cuộc bãi khóa, những đêm rải truyền đơn, những bước chân xung phong ra chiến trường, thì ngày nay, tinh thần ấy được tiếp nối bằng trí tuệ, bằng khát vọng đổi mới sáng tạo, bằng bản lĩnh dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trước những thử thách của thời đại số, của cách mạng công nghiệp, của hội nhập toàn cầu. Một bạn trẻ miệt mài nghiên cứu khoa học để giải quyết những bài toán của đất nước; một đoàn viên thanh niên tình nguyện đến vùng sâu, vùng xa để mang con chữ, mang ánh sáng văn minh đến cho đồng bào còn khó khăn; một người trẻ khởi nghiệp, dám đối mặt với thất bại để tạo ra giá trị mới cho xã hội; một chiến sĩ trẻ nơi biên cương, hải đảo âm thầm canh giữ bình yên Tổ quốc – tất cả họ, theo cách riêng của mình, đều đang viết tiếp bản hùng ca mà những người như Trần Văn Ơn đã khởi đầu.
Tinh thần xung kích ấy chính là điều mà Đề án 20 của Đoàn Thanh niên hướng đến: giáo dục lý tưởng cách mạng không phải để thanh niên hôm nay sống trong hoài niệm về quá khứ, mà để họ hiểu được cội nguồn của những giá trị mình đang thụ hưởng, từ đó chuyển hóa lòng biết ơn ấy thành hành động cụ thể, thiết thực trong hiện tại. Đạo đức, lối sống văn hóa mà thế hệ trẻ cần xây dựng hôm nay chính là sự tiếp nối tự nhiên của tinh thần "sống vì mọi người" mà Trần Văn Ơn đã thể hiện trong khoảnh khắc cuối cùng của cuộc đời mình – khi anh chọn che chở cho những em nhỏ hơn thay vì nghĩ đến an toàn của bản thân.
Ngọn lửa của "thời hoa lửa" không hề tắt. Nó chỉ chuyển hóa hình thức, từ ngọn lửa của bom đạn, tranh đấu sang ngọn lửa của tri thức, đổi mới và khát vọng vươn lên. Nhưng bản chất của nó – tinh thần dấn thân, sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân vì lợi ích chung, ý chí không lùi bước trước khó khăn – vẫn vẹn nguyên như buổi ban đầu. Mỗi người trẻ hôm nay, khi bước vào giảng đường, khi khoác lên mình chiếc áo xanh tình nguyện, khi đứng trước một quyết định khó khăn giữa cái dễ dàng và cái đúng đắn, đều đang có cơ hội để tiếp nối ngọn lửa ấy theo cách của riêng mình.
Có một điều đáng suy ngẫm: Trần Văn Ơn ra đi khi mới mười chín tuổi – độ tuổi mà rất nhiều bạn trẻ hôm nay đang ngồi trên giảng đường đại học, đang ấp ủ những hoài bão đầu đời, đang băn khoăn chọn lựa con đường sự nghiệp cho tương lai. Ở tuổi ấy, Trần Văn Ơn đã chọn dấn thân, đã chọn trách nhiệm, đã chọn sống một cuộc đời có ý nghĩa dù ngắn ngủi. Câu hỏi đặt ra cho thanh niên hôm nay không phải là "chúng ta có phải hy sinh như anh Ơn hay không" – bởi mỗi thời đại có những thử thách riêng – mà là: "chúng ta đã sống, đã học tập, đã cống hiến hết mình cho lý tưởng mà mình theo đuổi hay chưa? Chúng ta đã thực sự xứng đáng với những gì mà thế hệ đi trước đã đánh đổi hay chưa?"
Mỗi khi tháng Giêng về, khi ngày 9 tháng 1 được nhắc đến trong các trường học, các buổi sinh hoạt Đoàn – Đội, hình ảnh chàng trai học sinh Pétrus Ký với đôi mắt sáng và trái tim quả cảm lại hiện về, như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng đầy sức nặng: tuổi trẻ, dù ở thời đại nào, cũng mang trong mình sứ mệnh xung kích của riêng nó.
Ngọn lửa mà Trần Văn Ơn và biết bao thế hệ thanh niên "thời hoa lửa" đã thắp lên không phải để được cất giữ trong bảo tàng hay chỉ nhắc đến trong những bài diễn văn. Ngọn lửa ấy cần được truyền tay, được tiếp nhiên liệu bởi chính những khát vọng, hoài bão của thanh niên hôm nay – những người đang đứng trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam. Không cần phải chờ đến những thời khắc lịch sử trọng đại để chứng minh lòng yêu nước; lòng yêu nước hôm nay được thể hiện qua từng việc làm nhỏ bé nhưng bền bỉ: học tập nghiêm túc để làm chủ tri thức, rèn luyện đạo đức để sống tử tế và có trách nhiệm, xung phong đến những nơi khó khăn nhất khi Tổ quốc cần, dám đương đầu với cái mới để đưa đất nước tiến lên cùng thời đại.
Thế hệ đi trước đã dùng tuổi thanh xuân của mình để giành lại độc lập, tự do. Thế hệ hôm nay được giao một sứ mệnh không kém phần thiêng liêng: dùng trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng của mình để xây dựng một đất nước Việt Nam hùng cường, sánh vai với các cường quốc năm châu như ước nguyện mà Chủ tịch Hồ Chí Minh từng gửi gắm cho các thế hệ học sinh. Đó là một cuộc chạy tiếp sức xuyên suốt lịch sử, nơi ngọn đuốc được trao từ tay người này sang tay người khác, không bao giờ được phép tắt.
"Chết vì Tổ quốc, chết mà vẫn sống" – câu đối viết bằng máu bên linh cữu Trần Văn Ơn năm ấy không chỉ là lời tiễn biệt, mà còn là một chân lý vượt thời gian: những ai sống và cống hiến trọn vẹn cho lý tưởng cao đẹp sẽ mãi mãi sống trong lòng dân tộc.
Ngọn lửa của "thời hoa lửa" hôm qua vẫn đang cháy trong tim của mỗi thanh niên Việt Nam hôm nay – không phải bằng bom đạn, mà bằng tri thức; không phải bằng máu xương, mà bằng mồ hôi và khát vọng dựng xây. Hãy để mỗi người trẻ, bằng chính hành động của mình mỗi ngày, viết tiếp bản hùng ca ấy – bản hùng ca của một dân tộc không ngừng vươn lên, được bắt đầu bởi những trái tim mười chín tuổi như Trần Văn Ơn, và được nối dài bởi chính chúng ta hôm nay.
