TỪ TÊN MỘT TRUNG ĐỘI ĐẾN TÊN TỪNG NGƯỜI LÍNH: HÀNH TRÌNH TRẢ LẠI DANH TÍNH CHO ĐỒNG ĐỘI

TỪ TÊN MỘT TRUNG ĐỘI ĐẾN TÊN TỪNG NGƯỜI LÍNH: HÀNH TRÌNH TRẢ LẠI DANH TÍNH CHO ĐỒNG ĐỘI

Hơn bốn thập kỷ sau trận chiến đấu bi tráng bên cầu Quảng Trị ngày 10/4/1972, những ngôi mộ từng mang chung tên gọi “Liệt sĩ Trung đội Mai Quốc Ca” lần lượt được xác định danh tính bằng phương pháp giám định ADN. Đằng sau sự kiện ấy là hành trình bền bỉ của những người đồng đội còn sống, của các gia đình liệt sĩ và những con người tận tụy với công việc tìm lại tên tuổi cho người đã khuất. Đó không chỉ là câu chuyện về một thành tựu khoa học, mà còn là câu chuyện cảm động về nghĩa tình đồng đội, trách nhiệm lịch sử và đạo lý tri ân của dân tộc Việt Nam.

Ảnh 1. Đài tưởng niệm Trung đội Mai Quốc Ca bên bờ Bắc cầu Thạch Hãn, tỉnh Quảng Trị – nơi ghi dấu sự hy sinh của 19 chiến sĩ trong trận chiến ngày 10/4/1972. Ảnh tư liệu.

Từ trận chiến ngày 10 tháng 4 năm 1972

Trong lịch sử chiến đấu bảo vệ và giải phóng Quảng Trị, Trung đội Mai Quốc Ca là một trong những đơn vị để lại dấu ấn đặc biệt. Hai mươi người lính trẻ của trung đội đã bước vào một trận đánh vô cùng ác liệt bên cầu Quảng Trị, nay là cầu Thạch Hãn. Khi tiếng súng ngừng vang, 19 người đã hy sinh, chỉ một chiến sĩ sống sót sau khi bị thương nặng và rơi vào tay đối phương.

Trung đội thuộc Đại đội 11, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 9, Sư đoàn 304, do Thượng sĩ Mai Quốc Ca, quê Thanh Hóa, làm Trung đội trưởng.

Đêm 9/4/1972, đơn vị nhận nhiệm vụ tiếp cận cầu Quảng Trị, sử dụng thuốc nổ phá cầu nhằm ngăn chặn lực lượng đối phương từ phía nam cơ động ra ứng cứu cho các cứ điểm ở Đông Hà, Ái Tử. Nhiệm vụ diễn ra trong bối cảnh Chiến dịch tiến công Trị - Thiên năm 1972 đang bước vào giai đoạn quyết liệt.

Rạng sáng 10/4, khi tiếp cận khu vực mục tiêu, các chiến sĩ gặp tình huống bất lợi, bị đối phương phát hiện và bao vây. Địch huy động lực lượng đông hơn nhiều lần, với xe tăng, pháo binh và máy bay yểm trợ, liên tục tiến công vị trí của trung đội.

Cuộc chiến đấu diễn ra trong thế tương quan lực lượng hết sức chênh lệch. Dưới sự chỉ huy của Đại đội phó Nguyễn Văn Thỏa và Trung đội trưởng Mai Quốc Ca, các chiến sĩ kiên cường bám trụ, chiến đấu đến khi gần như cạn kiệt đạn dược.

Đến chiều 10/4/1972, 19 cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh. Chiến sĩ Vũ Quang Thành bị thương nặng, bị bắt làm tù binh và sau đó được trao trả năm 1973.

Trận đánh đã trở thành một biểu tượng của tinh thần chiến đấu kiên cường, bất khuất của quân và dân Quảng Trị. Tên gọi Trung đội Mai Quốc Ca gắn với chiến công ấy, được lưu truyền qua nhiều thế hệ như một phần ký ức không thể phai mờ của chiến trường năm 1972.

Khi 19 người lính chỉ còn chung một tên gọi

Sau trận chiến, thi thể những người lính nằm lại ở khu vực bờ bắc sông Thạch Hãn. Chính nhân dân địa phương đã kiên quyết đấu tranh với đối phương để đưa các anh về chôn cất.

Những năm sau chiến tranh, hài cốt các liệt sĩ được di chuyển, quy tập qua nhiều lần, cuối cùng an nghỉ tại nghĩa trang liệt sĩ ở khu vực Ái Tử, Triệu Phong, Quảng Trị.

Tuy nhiên, một nỗi day dứt vẫn tồn tại suốt nhiều năm: mặc dù có thể xác định được tên tuổi của những người đã hy sinh trong trung đội, nhưng chưa thể biết chính xác hài cốt nào thuộc về người nào.

Trên những ngôi mộ nằm gần nhau, dòng chữ chung “Mộ liệt sĩ Trung đội Mai Quốc Ca” trở thành cách ghi nhận tập thể những người đã ngã xuống.

Đó là một sự ghi công thiêng liêng, nhưng cũng phản ánh khoảng trống chưa thể lấp đầy trong công tác xác định danh tính.

Bởi phía sau tên gọi chung của một đơn vị là những con người có tên riêng, quê hương riêng, gia đình riêng. Mỗi người có một cuộc đời trước khi nhập ngũ, có cha mẹ, anh chị em và những người thân mong ngóng tin tức.

Một trung đội có thể được lịch sử ghi nhớ bằng tên người chỉ huy. Nhưng đối với gia đình, không người lính nào có thể thay thế người lính nào.

Chính khoảng cách giữa danh sách liệt sĩ đã biết và danh tính của từng ngôi mộ đã khiến cuộc tìm kiếm tiếp tục kéo dài, ngay cả khi chiến tranh đã kết thúc nhiều thập kỷ.

Nỗi day dứt của người lính trở về

Trong câu chuyện về Trung đội Mai Quốc Ca, cựu chiến binh Vũ Quang Thành giữ một vị trí đặc biệt. Ông là người duy nhất trong 20 chiến sĩ tham gia trận đánh ngày 10/4/1972 còn sống.

Sinh ra tại Thanh Hóa, nhập ngũ năm 1971, ông cùng đồng đội bước vào chiến trường khi tuổi đời còn rất trẻ. Trong trận đánh bên cầu Quảng Trị, ông bị thương nặng, bất tỉnh rồi bị đối phương bắt giữ. Sau thời gian bị giam cầm, trong đó có những tháng ngày tại nhà tù Phú Quốc, ông được trao trả ngày 10/3/1973.

Trở về quê hương, ông tiếp tục cuộc sống và công tác tại địa phương, nhưng ký ức về 19 đồng đội đã hy sinh vẫn luôn hiện hữu.

Tháng 6/1996, trong chuyến trở lại Quảng Trị cùng thân nhân các liệt sĩ, ông đến nghĩa trang thắp hương tưởng nhớ đồng đội. Tại đây, ông phát hiện một ngôi mộ mang tên mình, trong khi chính ông đang đứng trước tấm bia ấy.

Sự nhầm lẫn này đặt ra câu hỏi đầy day dứt: người đang nằm dưới ngôi mộ đó thực sự là ai?

Câu hỏi ấy không chỉ liên quan đến một tấm bia ghi sai tên. Nó cho thấy những hạn chế của thông tin mộ chí được lập trong hoàn cảnh chiến tranh và qua nhiều lần quy tập, di chuyển.

Phải đến năm 2014, qua công tác đối chiếu và giám định, ngôi mộ từng ghi tên Vũ Ngọc Thành mới được xác định là nơi an nghỉ của liệt sĩ Vũ Văn Thành, thuộc Trung đoàn 66, Sư đoàn 304, quê ở Hải Dương lúc bấy giờ.

Hai người lính có tên gần giống nhau nhưng thuộc hai đơn vị khác nhau. Việc làm rõ sự nhầm lẫn ấy đã trả lại danh tính chính xác cho người hy sinh, đồng thời khôi phục thông tin lịch sử của một phần mộ.

Ảnh 2. Cựu chiến binh Vũ Quang Thành trở lại thăm những người đồng đội của Trung đội Mai Quốc Ca tại nghĩa trang liệt sĩ. Ảnh tư liệu do nhân vật cung cấp, đăng trên Báo Quân đội nhân dân.

Cuộc tìm kiếm bắt đầu từ những hồ sơ cũ

Hành trình trả lại danh tính cho các liệt sĩ không thể chỉ dựa vào ký ức của người còn sống. Trải qua hàng chục năm, địa hình chiến trường đã thay đổi, nhiều nhân chứng tuổi cao, các ngôi mộ từng được di chuyển và không ít thông tin bị nhầm lẫn.

Ban liên lạc Cựu chiến binh Trung đoàn 9, Sư đoàn 304 đã kiên trì thu thập tài liệu, kiểm tra danh sách liệt sĩ, đối chiếu hồ sơ quân nhân, tìm gặp nhân chứng và xác minh quá trình quy tập hài cốt.

Trong số những người tích cực tham gia có Thiếu tá Nguyễn Trọng Hải, nguyên Trưởng tiểu ban Quân lực Trung đoàn 9.

Một khó khăn đáng chú ý là tại nghĩa trang tồn tại những phần mộ có thông tin trùng lặp. Ngoài dãy 19 ngôi mộ được xác định có liên quan đến Trung đội Mai Quốc Ca, còn những ngôi mộ khác mang tên của một số chiến sĩ trong đơn vị.

Vấn đề đặt ra không đơn giản là tìm lại danh sách 19 liệt sĩ, bởi danh sách ấy đã được các cựu chiến binh và cơ quan chức năng xác minh. Điều cần làm rõ là xác định đúng hài cốt trong từng phần mộ.

Năm 2013, sau quá trình chuẩn bị và đề nghị của Ban liên lạc Cựu chiến binh, các cơ quan chức năng cho phép lấy mẫu sinh phẩm tại 31 ngôi mộ liên quan để giám định ADN.

Viện Công nghệ sinh học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp lấy mẫu hài cốt và mẫu đối chứng của thân nhân các liệt sĩ.

Công việc diễn ra từ tháng 9/2013 đến tháng 8/2014. Đây là giai đoạn đặc biệt quan trọng, khi những thông tin thu thập từ lịch sử được kiểm tra bằng chứng cứ khoa học.

Ngày 17 tháng 12 năm 2014 – những tấm bia được khắc đúng tên

Tháng 8/2014, kết quả giám định ADN xác định được sự trùng khớp của 16 trong số 19 trường hợp liệt sĩ thuộc Trung đội Mai Quốc Ca.

Đồng thời, việc giám định cũng góp phần xác định danh tính liệt sĩ Vũ Văn Thành thuộc Trung đoàn 66, người có phần mộ từng ghi nhầm tên cựu chiến binh Vũ Quang Thành.

Ngày 17/12/2014, tại Nghĩa trang liệt sĩ huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị, lễ tri ân và gắn bia ghi tên 16 liệt sĩ Trung đội Mai Quốc Ca được tổ chức trang trọng.

Đông đảo thân nhân liệt sĩ, cựu chiến binh, đại diện các đơn vị quân đội, chính quyền và nhân dân địa phương đã tham dự.

Sau 42 năm kể từ trận đánh bên cầu Quảng Trị, những ngôi mộ từng chỉ được ghi nhận bằng tên chung của trung đội nay đã có thể mang tên riêng của từng người lính.

Đối với các gia đình, kết quả ấy có ý nghĩa sâu sắc. Nơi an nghỉ của người thân không còn chỉ được xác định bằng một dãy mộ hoặc một khu vực nghĩa trang, mà đã được làm rõ bằng chứng cứ khoa học.

Với những cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu, đó là kết quả của nhiều năm kiên trì thực hiện một lời hứa không thành văn với đồng đội.

Tuy nhiên, cuộc tìm kiếm chưa hoàn toàn kết thúc. Tại thời điểm tổ chức lễ gắn bia, vẫn còn ba trường hợp trong số 19 liệt sĩ chưa xác định được danh tính của từng phần mộ. Các tài liệu công bố đến tháng 9/2026 vẫn ghi nhận còn trường hợp cần tiếp tục làm rõ.

Ảnh 3. Lễ gắn bia ghi tên 16 liệt sĩ Trung đội Mai Quốc Ca tại Nghĩa trang liệt sĩ huyện Triệu Phong, ngày 17/12/2014. Ảnh: Quốc Nam – Báo Tuổi Trẻ.

Trả lại một cái tên, gìn giữ một cuộc đời

Câu chuyện của Trung đội Mai Quốc Ca cho thấy ý nghĩa đặc biệt của công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Chiến tranh có thể khiến một người lính không còn giấy tờ, không còn dấu tích nhận dạng. Thời gian có thể làm những thông tin trở nên mờ nhạt. Nhưng trách nhiệm tìm kiếm sự thật lịch sử không vì thế mà chấm dứt.

Một cái tên được khắc đúng trên bia mộ là kết quả của nhiều nỗ lực: gìn giữ hồ sơ, lắng nghe nhân chứng, đối chiếu tài liệu, ứng dụng khoa học và sự phối hợp của các cơ quan, đơn vị, gia đình.

Đặc biệt, trường hợp nhầm lẫn giữa Vũ Quang Thành và Vũ Văn Thành nhắc nhở rằng công việc tri ân cần đi cùng tính chính xác. Những thông tin chưa đủ chứng cứ phải tiếp tục được xác minh, thay vì vội vàng đưa ra kết luận.

Từ năm 2026, việc triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tiếp tục mở thêm cơ hội cho những trường hợp còn thiếu thông tin trên cả nước, trong đó có chiến trường Quảng Trị.

Hành trình tìm lại tên cho các liệt sĩ Trung đội Mai Quốc Ca vì thế không chỉ là một câu chuyện của quá khứ. Nó còn mang ý nghĩa đối với những công việc đang được tiếp tục hôm nay.

Bên dòng Thạch Hãn, đài tưởng niệm vẫn nhắc nhớ về 20 người lính đã cùng bước vào trận chiến ngày 10/4/1972. Mười chín người đã mãi mãi nằm lại, một người trở về mang theo ký ức về đồng đội.

Lịch sử ghi nhớ họ bằng tên gọi Trung đội Mai Quốc Ca anh hùng. Còn hành trình kéo dài hơn bốn thập kỷ sau chiến tranh đã từng bước khôi phục danh tính của những người lính cụ thể phía sau tên gọi ấy.

Bởi mỗi người đã hy sinh không chỉ là một phần của chiến công tập thể, mà còn là một cuộc đời riêng cần được lịch sử trân trọng và ghi nhận.

Trả lại tên cho người đã khuất cũng là gìn giữ sự thật cho mai sau.