Từ thơ chữ Hán đến bản dịch tiếng Việt

Đồng chí Hồ Chí Minh sáng tác Ngục trung nhật ký bằng chữ Hán trong thời gian bị giam ở Quảng Tây. Khi tập thơ được giới thiệu tới độc giả Việt Nam, công việc dịch thuật mở ra nhiều cách tiếp cận một văn bản vừa cô đọng vừa gắn với trải nghiệm tù đày cụ thể. Bản dịch của Viện Văn học trở thành phiên bản quen thuộc với nhiều thế hệ bạn đọc; bên cạnh đó còn có các bản dịch và phỏng dịch khác, mỗi bản chọn một cách chuyển nhịp điệu và sắc thái của nguyên tác. Sự khác biệt giữa chữ Hán và tiếng Việt khiến người dịch phải cân nhắc cả nghĩa, hình ảnh lẫn cấu trúc thơ. Tọa đàm do Trung tâm Sách quốc gia tổ chức năm 2023 nhân dịp kỷ niệm 80 năm tập thơ đã giới thiệu một bản phỏng dịch của Quách Tấn, đồng thời nhìn lại lịch sử dịch thuật. Từ một cuốn sổ thơ viết trong nhà tù, tác phẩm đã đi qua nhiều thế hệ độc giả và trở thành một phần của di sản văn học. Tuy nhiên, việc đọc bản dịch cần phân biệt nguyên tác với cách diễn đạt của từng dịch giả. Những bài thơ gắn với các cảnh như đêm trăng, chiều tối hay bộ máy ở Lai Tân vẫn giữ được mạch sự kiện và điểm nhìn của tác giả, nhưng sắc thái tiếng Việt có thể khác nhau. Câu chuyện của Nhật ký trong tù vì vậy còn là lịch sử tiếp nhận: những người làm sách, dịch giả và nhà nghiên cứu góp phần đưa tác phẩm đến công chúng.