Từ “Thơ thơ” đến “Ngọn quốc kỳ”, cuộc chuyển mình của Xuân Diệu năm 1945

Mỗi nhà thơ lớn đều có những khoảnh khắc phải chọn lại con đường của mình. Với Xuân Diệu, “ông hoàng thơ tình” của phong trào Thơ mới, khoảnh khắc ấy là năm 1945, khi Cách mạng tháng Tám thành công và đất nước bước sang kỷ nguyên độc lập. Người thi sĩ từng say đắm với tình yêu và vẻ đẹp của cuộc sống đã đặt ngòi bút của mình vào việc ca ngợi lá cờ, ca ngợi nhân dân và vận mệnh dân tộc. Câu chuyện của ông cho thấy một tâm hồn nghệ sĩ có thể mở rộng để ôm lấy những điều lớn lao hơn bản thân mình.

Xuân Diệu tên thật là Ngô Xuân Diệu, sinh ra ở Gò Bồi, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, quê nội ở Hà Tĩnh. Ông lớn lên ở Quy Nhơn rồi ra Hà Nội học tập và hoạt động văn chương. Năm 1938, tập thơ đầu tay “Thơ thơ” ra mắt và nhanh chóng khiến ông trở thành gương mặt tiêu biểu của Thơ mới, được gọi là “nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới”. Thơ ông tràn đầy khát khao yêu thương, khát khao sống và tận hưởng từng khoảnh khắc của tuổi trẻ. Năm 1945, tập “Gửi hương cho gió” tiếp tục khẳng định vị thế của ông, và hai tập thơ này được giới văn học coi là hai kiệt tác ca ngợi tình yêu, niềm vui và đam mê sống.

Nhưng đằng sau những vần thơ lãng mạn ấy là một người thanh niên sống trong cảnh đất nước bị đô hộ. Càng gần đến những năm đầu thập niên 1940, thân phận người dân mất nước càng khiến ông trăn trở. Năm 1944, Xuân Diệu tham gia phong trào Việt Minh. Chỉ một năm sau, mùa thu năm 1945, Cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Với người nghệ sĩ, đó là một biến cố làm thay đổi cả cách nhìn về cuộc sống và nghệ thuật. Điều trước đây ông tìm thấy trong tình yêu đôi lứa, nay ông tìm thấy trong niềm vui của một dân tộc vừa giành lại tự do.

Từ đó, cảm hứng sáng tác của ông có sự chuyển biến rõ rệt. Năm 1945, ông viết “Ngọn quốc kỳ” để chào mừng cách mạng, và năm 1946 là “Hội nghị non sông”, với niềm hân hoan trước lẽ sống lớn và niềm vui lớn của dân tộc. Cái “tôi” trữ tình từng chủ yếu hướng về tình yêu và tuổi xuân nay hòa vào cái “ta” của nhân dân và đất nước. Nhà thơ không từ bỏ chất trữ tình và sự nồng nhiệt trong cảm xúc, nhưng hướng chúng đến đời sống thực tế, đến những vấn đề thời sự của cách mạng và kháng chiến. Ông được xem là một trong những nhà thơ hàng đầu của dòng thơ công dân.

Không chỉ viết thơ, Xuân Diệu còn tích cực hoạt động văn hóa văn nghệ. Sau Cách mạng tháng Tám, ông hoạt động trong Hội Văn hóa cứu quốc, làm thư ký tạp chí Tiền Phong của Hội, rồi công tác trong Hội Văn nghệ Việt Nam, làm thư ký tòa soạn tạp chí Văn nghệ ở Việt Bắc trong những năm kháng chiến chống Pháp. Ông là đại biểu Quốc hội khóa I, tham gia Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1957 và nhiều năm làm Ủy viên thường vụ. Ông cũng là một trong những người sáng lập Đoàn báo chí Việt Nam, nay là Hội Nhà báo Việt Nam.

Trong những thập niên sau, ông tiếp tục sáng tác bền bỉ với những tập thơ như “Một khối hồng” (1964) và “Thanh ca” (1982), cùng nhiều tập tiểu luận phê bình, dịch thuật. Ông viết về các nhà thơ cổ điển Việt Nam, và năm 1961 xuất bản cuốn sách về Hồ Xuân Hương, gọi bà là “bà chúa thơ Nôm”. Qua những công trình ấy, ông góp phần giới thiệu di sản thi ca dân tộc với thế hệ mới. Ông qua đời năm 1985, và năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt I.

Câu chuyện của Xuân Diệu cho tôi hiểu rằng đóng góp của người nghệ sĩ cho lịch sử không chỉ nằm ở những gì họ viết, mà còn ở sự dũng cảm thay đổi để đồng hành cùng dân tộc. Từ “Thơ thơ” đến “Ngọn quốc kỳ”, ông đã mở rộng trái tim từ tình yêu đôi lứa sang tình yêu đất nước. Hôm nay, khi đọc lại thơ ông, chúng ta không chỉ thấy vẻ đẹp của ngôn từ mà còn thấy hơi thở của một thời đại, khi tình yêu cuộc sống và tình yêu Tổ quốc hòa vào làm một.