TỪ TIẾNG SÚNG ĐẾN TIẾNG CHÀY GIÃ TRẦU

Có những kỷ vật nằm lặng lẽ trong một góc nhà suốt nhiều năm, tưởng như chỉ là những vật vô tri, nhưng đến một ngày, khi ta đủ lớn để hiểu, ta mới nhận ra phía sau chúng là cả một câu chuyện của một đời người. Với tôi, những chiếc vỏ đạn cũ được tận dụng làm cối giã trầu trong căn nhà của ông ngoại chính là một kỷ vật như thế. Ngày còn nhỏ, tôi đã nhiều lần nhìn thấy chúng, đã quen với hình dáng cũ kỹ của chúng như một phần bình thường trong cuộc sống của ông. Khi ấy, tôi chưa từng nghĩ rằng những chiếc vỏ đạn ấy từng gắn với một thời chiến tranh, với những năm tháng tuổi trẻ ông đã dành để cống hiến cho đất nước. Càng lớn, tôi càng hiểu rằng có những câu chuyện không nằm trong những trang sách lịch sử, mà nằm ngay trong chính những kỷ vật giản dị của mỗi gia đình. Và câu chuyện về ông ngoại tôi là một câu chuyện như thế – một câu chuyện về một người đã đi qua chiến tranh, đã đánh đổi những năm tháng tuổi trẻ của mình, để rồi trở về với một cuộc đời bình dị nhưng đầy những mất mát và nhọc nhằn.

Ông ngoại tôi đã mất vào năm 2020. Ông không để lại cho tôi những câu chuyện thật dài về những năm tháng chiến tranh. Có lẽ những người đã đi qua chiến tranh thường không muốn nói quá nhiều về những điều mình từng trải qua. Nhưng qua lời kể của gia đình, tôi biết ông đã từng là một người trẻ rời quê hương để cống hiến cho đất nước trong những năm tháng chiến tranh. Khi ấy, ông cũng có một gia đình để thương, có cha mẹ để nhớ, có những người em và một mái nhà để trở về. Thế nhưng đất nước cần những người con lên đường, và ông đã lựa chọn ra đi. Có lẽ ngày ấy, ông cũng không biết chuyến đi của mình sẽ kéo dài bao lâu, càng không thể biết rằng có những cuộc chia tay sẽ trở thành lần cuối cùng. Trong những năm tháng ông xa nhà, ba mẹ ông qua đời. Ông đã không thể trở về để gặp mặt cha mẹ lần cuối. Chỉ một câu ấy thôi cũng đủ khiến tôi nghĩ rất lâu. Là một người cháu lớn lên trong hòa bình, tôi chưa từng phải trải qua cảm giác phải xa gia đình vì chiến tranh, càng chưa từng phải đối diện với nỗi đau mất đi người thân mà không thể trở về. Tôi không biết ông đã đau đớn đến mức nào khi nghe tin ba mẹ mất, cũng không biết ông đã tự mình vượt qua nỗi đau ấy ra sao. Tôi chỉ biết rằng, giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt, có một người con đã không thể trở về bên cha mẹ trong những giây phút cuối cùng. Có những mất mát không được ghi lại bằng những con số, không xuất hiện trên những trang sách, nhưng lại có thể theo một con người suốt cả cuộc đời.

Chiến tranh cũng để lại những khoảng trống trong gia đình ông theo những cách rất khác nhau. Người em gái của ông vừa lọt lòng đã không thể cảm nhận được hơi ấm của mẹ. Một đứa trẻ đáng lẽ phải được nằm trong vòng tay mẹ, được nghe tiếng mẹ ru, được lớn lên trong sự chở che của gia đình, nhưng lại bắt đầu cuộc đời bằng sự thiếu vắng. Người em trai của ông thì phải đi học xa nhà. Mỗi người trong gia đình mang một hoàn cảnh, một nỗi mất mát riêng, nhưng tất cả đều ít nhiều bị chiến tranh làm thay đổi. Khi còn nhỏ, tôi thường nghĩ chiến tranh là những trận đánh, những tiếng súng, những người lính ngoài chiến trường. Nhưng càng lớn, tôi càng hiểu rằng chiến tranh không chỉ diễn ra ở nơi có tiếng súng. Chiến tranh còn hiện diện trong những căn nhà có người thân phải xa nhau, trong những người mẹ chờ con, những người vợ chờ chồng, những đứa trẻ lớn lên thiếu bóng cha mẹ và những người con không thể trở về nhìn mặt cha mẹ lần cuối. Có những mất mát không có tiếng nổ, nhưng âm thầm đi theo con người đến hết cuộc đời.

Sau chiến tranh, ông trở về và bắt đầu một cuộc sống khác. Chiến tranh kết thúc nhưng những khó khăn không lập tức biến mất. Người lính trở về vẫn phải đối mặt với cuộc sống, với những nhọc nhằn của cơm áo, gia đình và tương lai. Ông cũng có một cuộc đời vất vả như thế. Tôi không biết hết những khó khăn mà ông đã trải qua, bởi khi tôi đủ lớn để muốn hỏi thì ông đã không còn ở đây để kể. Nhưng mỗi khi nghĩ về cuộc đời ông, tôi lại thấy những chiếc vỏ đạn cũ trong căn nhà hiện lên như một hình ảnh đặc biệt. Chúng từng được tạo ra trong chiến tranh, từng gắn với những năm tháng khốc liệt, nhưng sau đó lại được tận dụng làm cối giã trầu. Một vật từng thuộc về chiến tranh cuối cùng lại trở thành một phần của cuộc sống bình dị. Tiếng súng của một thời đã qua nhường chỗ cho tiếng chày giã trầu trong căn nhà nhỏ. Tôi không biết ông đã giữ những chiếc vỏ đạn ấy như một kỷ niệm hay đơn giản chỉ vì chúng có thể được tận dụng, nhưng với tôi, chúng đã trở thành một phần ký ức về ông. Mỗi lần nghĩ đến chúng, tôi không chỉ nghĩ đến chiến tranh mà còn nghĩ đến hành trình của một con người: từ tuổi trẻ lên đường cống hiến cho đất nước, trải qua những năm tháng xa nhà, chịu đựng mất mát, rồi trở về và tiếp tục sống một cuộc đời bình dị.

Có lẽ điều khiến tôi xúc động nhất chính là việc ông không phải một nhân vật lớn mà tôi từng được học trong sách giáo khoa. Ông chỉ là một người lính bình thường, một người con, một người anh, một người cha, một người ông trong một gia đình bình thường. Nhưng chính những con người bình thường ấy đã làm nên lịch sử. Lịch sử không chỉ được viết bằng tên tuổi của những vị tướng hay những người anh hùng được nhắc đến trong sách vở. Lịch sử còn được viết bằng những người trẻ đã rời quê hương, bằng những gia đình đã chấp nhận xa cách, bằng những người mẹ mất con, những người con mất cha, bằng những người trở về sau chiến tranh và tiếp tục xây dựng cuộc sống từ những gì còn lại. Ông ngoại tôi là một phần nhỏ bé trong dòng lịch sử lớn lao ấy. Có thể tên ông không xuất hiện ở đâu đó trong những trang sách, nhưng đối với gia đình tôi, ông chính là người đã mang một phần ký ức của thời hoa lửa trở về với những thế hệ sau.

Tôi sinh ra khi đất nước đã hòa bình. Tôi lớn lên trong những ngày tháng mà việc được đến trường, được ngồi trong giảng đường, được trở về nhà sau một ngày học tập, được gọi điện cho người thân và tự do lựa chọn ước mơ của mình là những điều rất đỗi bình thường. Tôi chưa từng phải trải qua chiến tranh và cũng không thể hiểu hết những gì thế hệ ông đã từng trải qua. Nhưng khi nhìn vào câu chuyện của ông, tôi bắt đầu hiểu rằng sự bình yên hôm nay không phải tự nhiên mà có. Đằng sau một cuộc sống bình thường của chúng tôi là tuổi trẻ của biết bao người đã từng sống trong những năm tháng không bình thường. Đằng sau mỗi gia đình đoàn tụ hôm nay có thể là những gia đình từng phải chịu cảnh chia lìa. Đằng sau những ngày tháng chúng tôi vô tư theo đuổi ước mơ có thể là những người trẻ ngày trước đã phải gác lại ước mơ riêng để đi theo tiếng gọi của Tổ quốc.

Ông ngoại tôi đã mất năm 2020, nhưng câu chuyện về ông đối với tôi chưa bao giờ kết thúc. Tôi tiếc vì mình không còn cơ hội ngồi bên ông để hỏi về những năm tháng ông đã trải qua. Tôi muốn biết ngày ông rời quê nhà, ông đã nghĩ gì; những ngày xa gia đình, ông có nhớ cha mẹ và các em không; khi biết cha mẹ qua đời mà mình không thể trở về, ông đã đau lòng đến thế nào; và sau tất cả, điều gì đã giúp ông tiếp tục sống, tiếp tục làm việc, tiếp tục chăm lo cho gia đình. Nhưng những câu hỏi ấy giờ đây không còn người trả lời. Có lẽ đó cũng là lý do tôi càng trân trọng những kỷ vật còn lại. Bởi đôi khi, khi con người không còn nữa, những vật nhỏ bé bên họ lại trở thành những người kể chuyện im lặng. Những chiếc vỏ đạn cũ không thể nói, nhưng chúng khiến tôi nhớ rằng ông đã từng có một tuổi trẻ như thế. Chúng khiến tôi hiểu rằng trước khi trở thành ông ngoại của tôi, ông cũng từng là một người trẻ với những ước mơ, những tình cảm và những người thân yêu. Ông đã dành một phần tuổi trẻ ấy cho đất nước, và đổi lại, ông mang về cho gia đình mình những năm tháng khó khăn cùng những ký ức không dễ gì gọi thành lời.

Từ câu chuyện của ông, tôi hiểu rằng lòng biết ơn không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Đôi khi, biết ơn chỉ đơn giản là biết nhớ về những người đã đi trước, biết trân trọng những gì mình đang có và biết sống sao cho những hy sinh ấy không trở nên vô nghĩa. Thế hệ của ông đã có cách yêu nước của riêng mình: rời gia đình, đi đến những nơi khó khăn, chấp nhận hy sinh tuổi trẻ để góp phần bảo vệ Tổ quốc. Còn thế hệ chúng tôi được sống trong một thời đại khác. Chúng tôi không cần phải cầm súng để chứng minh lòng yêu nước, bởi đất nước hôm nay cần chúng tôi cầm lấy tri thức, trách nhiệm, khát vọng và niềm tin. Là sinh viên, tôi có thể bắt đầu bằng việc học tập nghiêm túc hơn, sống có trách nhiệm hơn, yêu thương gia đình hơn, biết trân trọng quê hương và góp sức vào những điều tốt đẹp cho cộng đồng. Những việc ấy có thể nhỏ bé, nhưng nếu mỗi người trẻ đều cố gắng một chút, sự tiếp nối giữa các thế hệ sẽ không chỉ nằm trong những lời tưởng niệm.

Tôi thường nghĩ, có lẽ điều ông mong muốn nhất sau những năm tháng đã đi qua không phải là được nhớ đến như một người anh hùng, mà là con cháu mình được sống một cuộc đời bình yên. Ông đã không thể nhìn thấy tất cả những gì thế hệ chúng tôi đang có, nhưng chính cuộc sống bình yên ấy lại là điều khiến tôi càng biết ơn ông hơn. Một người đã không thể trở về gặp cha mẹ lần cuối, một người đã chứng kiến những người thân trong gia đình chịu những mất mát do chiến tranh, một người sau chiến tranh vẫn phải tiếp tục một cuộc sống vất vả, cuối cùng đã để lại cho chúng tôi một điều vô cùng quý giá: ký ức về một thế hệ đã sống và cống hiến.

Bây giờ, khi nhìn lại những chiếc vỏ đạn được tận dụng làm cối giã trầu, tôi không còn thấy đó chỉ là những vật dụng cũ. Tôi thấy ở đó hình bóng của ông, của một thời tuổi trẻ đã đi qua chiến tranh. Tôi thấy những người đã ra đi và những người ở lại, thấy những cuộc chia tay không biết ngày trở lại, thấy những người mẹ, người cha, người anh, người em đã phải sống cùng những khoảng trống mà chiến tranh để lại. Và tôi hiểu rằng, có những kỷ vật không chỉ lưu giữ một câu chuyện mà còn lưu giữ cả ký ức của một thế hệ. Ông đã đi xa, nhưng những chiếc vỏ đạn vẫn còn đó, lặng lẽ kể cho tôi nghe về một thời mà tôi chưa từng sống nhưng nhất định không được phép quên.

Tôi không thể sống lại tuổi trẻ của ông. Tôi cũng không thể thay đổi những mất mát mà ông và gia đình đã từng trải qua. Điều duy nhất tôi có thể làm hôm nay là kể lại câu chuyện ấy bằng tất cả sự biết ơn của một người cháu. Để những gì ông đã trải qua không chìm vào quên lãng. Để những người trẻ như tôi hiểu rằng hòa bình là một món quà được đánh đổi bằng biết bao tuổi xuân. Và để tôi tự nhắc mình phải sống xứng đáng hơn với những gì thế hệ trước đã trao lại. Nếu thế hệ của ông đã góp phần giữ gìn đất nước bằng chính tuổi trẻ của mình, thì thế hệ chúng tôi phải biết dùng tuổi trẻ ấy để học tập, cống hiến và xây dựng quê hương. Nếu ông đã đi qua một thời hoa lửa để chúng tôi được sống trong những ngày bình yên, thì chúng tôi có trách nhiệm biến sự bình yên ấy thành một tương lai tốt đẹp hơn.

Ông ngoại tôi đã mất vào năm 2020. Những lời ông chưa kịp kể, những câu hỏi tôi chưa kịp hỏi có lẽ sẽ mãi là một phần thiếu hụt trong ký ức của tôi. Nhưng tôi tin rằng câu chuyện của ông sẽ không mất đi. Nó còn ở trong gia đình tôi, trong những chiếc vỏ đạn cũ, trong những lời kể của người thân và trong lòng biết ơn của những người cháu thuộc thế hệ hôm nay. Bởi có những người đã đi qua chiến tranh và trở về trong lặng lẽ, nhưng sự hy sinh của họ chưa bao giờ là lặng lẽ. Họ đã góp một phần tuổi trẻ để chúng tôi có được tuổi trẻ của riêng mình. Và có lẽ, lời cảm ơn đẹp nhất mà tôi có thể dành cho ông không phải là những lời nói thật lớn lao, mà là sống thật tốt, thật có ích và không bao giờ quên những gì ông cùng thế hệ mình đã đánh đổi.

Một thế hệ đã đi qua thời hoa lửa để trao lại cho chúng tôi hòa bình. Còn thế hệ chúng tôi sẽ mang lòng biết ơn ấy đi tiếp, bằng tri thức, trách nhiệm và những điều tốt đẹp dành cho quê hương, đất nước.