TƯ TƯỞNG "ĐẠI NGHĨA" VÀ "CHÍ NHÂN": BẢN BẢN NGUYÊN NỀN ĐỘC LẬP TRONG BÌNH NGÔ ĐẠI CÁO
Trường Đại học Hải Dương
Trong lịch sử tư tưởng quân sự và chính trị của dân tộc, Nguyễn Trãi không chỉ là một nhà chiến lược kiệt xuất mà còn là người đặt nền móng tư tưởng nhân bản sâu sắc cho nền độc lập bền vững của Đại Việt.
Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn dưới ngòi bút của ông trong Bình Ngô đại cáo không chỉ là một khúc khải hoàn quân sự thuần túy, mà trước hết là chiến thắng của một triết lý dựng nước và giữ nước: Đánh giặc không vì lòng thù hận, mà để giành lại cuộc sống bình yên cho nhân dân.
"Đem đại nghĩa để thắng hung tàn,
Lấy chí nhân để thay cường bạo."
Tư tưởng "đại nghĩa" của Nguyễn Trãi được xây dựng trên gốc rễ "yên dân" — lấy sự sống còn, ấm no của nhân dân làm thước đo cao nhất cho mọi hành động chính trị và quân sự: "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân / Quân điếu phạt trước lo trừ bạo". Khi mục tiêu tối thượng là bảo vệ con người, cuộc chiến giành độc lập tự nhiên mang sức mạnh chính nghĩa vô song, thu phục được trọn vẹn lòng dân và khiến kẻ thù phải tâm phục khẩu phục.
Chính tư tưởng nhân đạo ấy đã quyết định cách thức kết thúc chiến tranh độc đáo của quân dân nhà Lê: cấp thuyền, cấp ngựa, mở đường hiếu sinh cho hàng vạn tù binh quân Minh trở về nước. Chiến tranh có thể khép lại bằng sự tan rã của quân đội đối phương, nhưng sự bình yên lâu dài của một quốc gia chỉ có thể bắt đầu khi lòng nhân ái và chính nghĩa được thiết lập.
Bình Ngô đại cáo nhờ đó đã vượt khỏi khuôn khổ của một văn kiện lịch sử mừng thắng trận, trở thành bản Tuyên ngôn Độc lập vĩnh cửu. Tác phẩm khẳng định một bài học muôn đời: Sức mạnh trường tồn của một dân tộc không nằm ở khát vọng chinh phạt hay uy quyền bạo lực, mà đơm hoa kết trái từ lòng yêu thương con người và chí hướng phụng sự xã tắc.
