TỪ VĂN BIA HỌ MAI ĐẾN ĐỀN THỜ NGA SƠN
Tại vùng Nga Sơn, đền thờ Lê Thị Hoa được người dân gìn giữ như nơi tưởng niệm một nữ tướng thời Hai Bà Trưng. Đền gắn với các thôn An Nội và Ngũ Kiên thuộc xã Nga Thiện trước đây, nay nằm trong địa bàn xã Ba Đình, tỉnh Thanh Hóa. Tên bà cũng hiện diện trong văn bia họ Mai và những sắc phong qua các triều đại. Những tư liệu ấy được tạo lập rất lâu sau thời đại của nhân vật, nhưng có giá trị rõ ràng đối với lịch sử tưởng niệm. Chúng cho biết cộng đồng đã thờ phụng bà ra sao và đã truyền lại câu chuyện như thế nào.
Văn bia “Mai tộc thủy tổ phả lục bi” dựng năm 1871 giữ một cách kể về bà Hoa, Mai Tiến và bốn người con. Từ văn bia, hậu thế biết thêm truyền thống gia tộc liên quan tới cuộc rời quê, việc khai đất Nga Sơn và ngày giỗ hai mươi lăm tháng hai âm lịch. Những sắc phong thời Thành Thái, Duy Tân, Khải Định ghi các mỹ tự tôn vinh Từ Thiện phu nhân và những nhân vật được thờ cùng. Sắc phong cho thấy việc thờ phụng được triều đình các thời kỳ công nhận, nhưng không thể dùng để chứng minh mọi chi tiết của sự kiện thế kỷ I.
Một di tích lịch sử không chỉ là nơi lưu giữ câu chuyện về một người. Nó còn chứa dấu vết của nhiều thế hệ từng xây dựng, sửa chữa và tổ chức nghi lễ. Đền thờ Lê Thị Hoa vì thế là một phần của lịch sử văn hóa Nga Sơn. Những sắc phong và văn bia cho thấy các cộng đồng đã tiếp tục gìn giữ tên bà qua thời Nguyễn và thời hiện đại. Khi đọc các tài liệu ấy, cần hiểu mỗi văn bản trả lời một câu hỏi khác nhau: sắc phong nói về việc thờ phụng, văn bia nói về truyền thống gia tộc, còn sử cổ cho biết bối cảnh cuộc khởi nghĩa.
Ngày 20 tháng 9 năm 1993, di tích đền thờ và bia nữ tướng Lê Thị Hoa tại Nga Thiện được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Đây là dấu mốc hiện đại trong quá trình bảo tồn ký ức địa phương. Những người đến thăm có thể tìm hiểu không chỉ câu chuyện đánh giặc mà còn câu chuyện khai hoang, lập làng và mối liên hệ giữa gia đình họ Mai với vùng đất Nga Sơn. Qua đó, hình tượng nữ tướng hiện lên như một phần của lịch sử cộng đồng chứ không chỉ là tên trong danh sách các tướng lĩnh.
Tháng tư năm 2026, địa phương tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm bà, dựa trên truyền thống ngày giỗ hai mươi lăm tháng hai âm lịch. Việc lễ tưởng niệm tiếp tục diễn ra cho thấy tên Lê Thị Hoa vẫn có vị trí trong đời sống văn hóa. Tuy nhiên, số năm kỷ niệm thường dựa theo niên đại 41 của văn bia, trong khi một số nguồn phổ biến ghi bà mất năm 43. Sự khác nhau ấy cần được giải thích rõ trong các tài liệu giới thiệu, để người đọc không nhầm truyền thống tưởng niệm với một kết luận sử học đã thống nhất.
Tên Hoa cũng được ghi nhớ ở quê gốc Thượng Linh. Sự tồn tại của nhiều địa điểm thờ phụng cho thấy hành trình được truyền tụng của bà nối hai vùng đất. Quê gốc giữ câu chuyện về gia đình và tuổi trẻ, còn Nga Sơn giữ chuyện khai khẩn và tưởng niệm. Qua nhiều thế kỷ, mỗi nơi có thể bổ sung những chi tiết riêng. Người đọc nên xem đó là những lớp ký ức văn hóa, không ép chúng thành một bản tiểu sử hoàn toàn đồng nhất khi nguồn còn khác biệt.
Đến hôm nay, câu chuyện Lê Thị Hoa vẫn gợi nhắc một thời kỳ phụ nữ được tôn vinh vì góp sức chống đô hộ. Nhưng điều làm bà có dấu ấn riêng trong truyền thống xứ Thanh là công việc mở đất, dựng làng và gắn bó với người dân. Những cánh đồng Nga Sơn không thể tự kể lại từng sự kiện của thế kỷ I, song đền thờ và văn bia cho thấy người đời sau đã chọn bà làm biểu tượng của lòng kiên cường và trách nhiệm cộng đồng. Đó là lý do tên nữ tướng tiếp tục được nhắc trong những ngày tưởng niệm.
Từ làng Thượng Linh ở quê gốc đến vùng Yên Nội của Nga Sơn, câu chuyện Lê Thị Hoa đi qua nhiều lớp thời gian. Có lớp thuộc bối cảnh lịch sử cuộc khởi nghĩa năm 40, có lớp là truyền thuyết về đời riêng, có lớp là văn bia, sắc phong và lễ hội được tạo lập về sau. Khi những lớp ấy được kể minh bạch, nữ tướng vẫn hiện lên với những dấu ấn riêng: người mẹ đưa bốn con qua biến cố, người cùng dân khai phá đất mới và người được nhớ đã góp sức dưới cờ Hai Bà Trưng. Đó là hành trình khiến tên bà được gìn giữ bền bỉ ở xứ Thanh.
Từ văn bia thế kỷ XIX đến lễ dâng hương thế kỷ XXI, tên Lê Thị Hoa đã đi qua nhiều lần biến đổi của đất nước và địa phương. Người đọc hôm nay có thể tiếp cận câu chuyện bằng cả lòng trân trọng lẫn sự cẩn trọng. Những mốc năm 40, 42–43 thuộc lịch sử cuộc khởi nghĩa; những chuyện về gia đình, ngày mất và lời xin ban đất thuộc các nguồn truyền thống muộn. Khi không đánh đồng hai lớp ấy, hình tượng nữ tướng vẫn sáng rõ: một người được cộng đồng ghi nhớ vì tinh thần chống đô hộ và công lao mở đất Nga Sơn.
