Từ vị Tư lệnh chiến trường đến bậc đại sư trên bục giảng: Người thầy đào tạo nên "Tứ trụ" sử học Việt Nam

Mở trường Đại học giữa đại ngàn kháng chiến

Năm 1951, tại chiến khu Việt Bắc, trước yêu cầu đào tạo đội ngũ trí thức phục vụ kháng chiến lâu dài và kiến quốc sau này, Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định xây dựng hệ thống giáo dục đại học của nước Việt Nam mới. Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục Nguyễn Văn Huyên đã mời ông Trần Văn Giàu – một trong số rất ít nhà cách mạng khi ấy được đào tạo bài bản tại cả Đại học Pháp và Đại học Liên Xô – đứng ra gánh vác trọng trách này.

Giữa điều kiện chiến tranh thiếu thốn trăm bề tại Thanh Hóa và Việt Bắc, Trần Văn Giàu đã trực tiếp xây dựng Trường Dự bị Đại học và Trường Sư phạm Cao cấp, giữ chức Giám đốc kiêm giảng viên chính các môn Triết học, Lịch sử thế giới và Lịch sử Việt Nam.

Năm 1954, ngay khi vừa tiếp quản Thủ đô, ông là người đầu tiên nhận nhiệm vụ Bí thư Đảng ủy kiêm giảng viên nòng cốt xây dựng Trường Đại học Sư phạm Văn khoa và Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (1956), đồng thời tham gia Ban nghiên cứu Văn – Sử – Địa (tiền thân của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam ngày nay). Năm 1956, trong đợt phong hàm đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ông vinh dự được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh phong học hàm Giáo sư cùng với các bậc danh sĩ như Đào Duy Anh, Đặng Thai Mai, Trần Đức Thảo, Tôn Thất Tùng, Hồ Đắc Di...

Người thầy của bộ tứ huyền thoại "Lâm – Lê – Tấn – Vượng"

Trên giảng đường Đại học Sư phạm và Đại học Tổng hợp Hà Nội những năm 1950, phong cách giảng bài của Giáo sư Trần Văn Giàu đã trở thành một huyền thoại. Ông lên lớp hầu như không cần nhìn giáo án, giọng nói Nam Bộ truyền cảm, lập luận sắc bén, kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp luận duy vật lịch sử với khối lượng tri thức Đông – Tây kim cổ uyên bác.

Chính từ những lớp học ấy, Giáo sư Trần Văn Giàu (cùng với Giáo sư Đào Duy Anh) đã trực tiếp phát hiện, dìu dắt và truyền lửa cho 4 sinh viên xuất sắc nhất ở lại trường làm cán bộ giảng dạy Bộ môn Lịch sử Việt Nam. Bốn người học trò ấy sau này đã trở thành "Tứ trụ" của nền sử học Việt Nam hiện đại: GS. Đinh Xuân Lâm, GS. Phan Huy Lê, GS. Hà Văn Tấn và GS. Trần Quốc Vượng (thường được giới học thuật tôn vinh là Lâm – Lê – Tấn – Vượng).

Sinh thời, cố Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Phan Huy Lê từng xúc động viết về người thầy của mình: "Thầy Trần Văn Giàu không chỉ dạy chúng tôi kiến thức lịch sử, mà dạy chúng tôi phương pháp tư duy độc lập, bản lĩnh khoa học trung thực và trên hết là cái tâm của người chép sử đối với vận mệnh dân tộc."

Đồ sộ những công trình kết tinh "Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam"

Không dừng lại ở bục giảng, khi chuyển sang làm chuyên viên cao cấp tại Viện Sử học và sau năm 1975 làm việc tại Viện Khoa học Xã hội tại TP.HCM, Giáo sư Trần Văn Giàu đã lao động khoa học với một sức viết phi thường. Trong suốt hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, ông đã công bố hơn 40 bộ sách và hàng trăm công trình khoa học với tổng dung lượng lên tới hàng vạn trang in.

Đỉnh cao học thuật của ông là bộ chuyên khảo 3 tập đồ sộ Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (dày gần 2.000 trang) và tác phẩm Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam. Qua các công trình này, lần đầu tiên trong lịch sử khoa học xã hội Việt Nam, hệ thống tư tưởng dân tộc qua các thời kỳ phong kiến, tư sản đến vô sản được mổ xẻ một cách hệ thống. Ông đã đúc kết một luận điểm khoa học mang tính kinh điển: Sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử tư tưởng Việt Nam chính là Chủ nghĩa yêu nước, và đứng đầu bảng giá trị tinh thần truyền thống của người Việt Nam cũng chính là lòng yêu nước.

Năm 1996, với cụm công trình lịch sử và tư tưởng vĩ đại này, Giáo sư Trần Văn Giàu đã được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I về Khoa học và Công nghệ.

Nguồn tư liệu chính thống đối chiếu và tham khảo

• Trần Văn Giàu, Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (3 tập), NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, tái bản năm 1996.