TỪ VỊ TƯỚNG TÀI ĐẾN NỖI THẸN TRONG BÀI THƠ THUẬT HOÀI

Giữa những năm tháng quân dân nhà Trần chống các cuộc xâm lược Mông – Nguyên, nhiều tướng lĩnh đã trưởng thành từ chiến trường. Phạm Ngũ Lão là một trong những người như vậy. Ông được ghi nhận là một tướng giỏi dưới quyền Trần Quốc Tuấn, góp sức trong những cuộc kháng chiến và để lại bài thơ “Thuật hoài” nổi tiếng về lý tưởng của người làm trai trong thời đại ấy.

Phạm Ngũ Lão quê ở Phù Ủng, vùng đất thuộc Hưng Yên ngày nay. Truyền thuyết dân gian kể rằng một lần ông ngồi đan sọt bên đường, mải nghĩ việc nước đến mức không nhận ra đoàn người đi qua. Câu chuyện được nhiều thế hệ nhắc lại, nhưng chi tiết cụ thể của giai thoại cần phân biệt với những sự kiện được sử sách xác nhận. Giá trị của câu chuyện nằm ở hình tượng người trẻ chuyên tâm và có hoài bão, không phải ở việc mỗi tình tiết đều chắc chắn diễn ra đúng như được kể.

Khi tham gia quân đội nhà Trần, Phạm Ngũ Lão trở thành tướng lĩnh được giao những nhiệm vụ quân sự quan trọng. Trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên cuối thế kỷ XIII, quân Đại Việt nhiều lần phải rút lui để bảo toàn lực lượng, sau đó chuyển sang phản công khi đối phương suy yếu. Những chiến thắng ấy là kết quả phối hợp giữa các đạo quân và nhiều vị chỉ huy, trong đó Phạm Ngũ Lão giữ vai trò đáng kể.

Điều thú vị là ông không chỉ để lại dấu ấn trong lịch sử quân sự, mà còn trong văn học. Bài thơ “Thuật hoài” mở ra hình ảnh người tráng sĩ cầm ngang ngọn giáo bảo vệ non sông, rồi bày tỏ cảm thức chưa trả xong món nợ công danh. Hai câu cuối gắn cảm giác “thẹn” với hình tượng Gia Cát Lượng, một người tài đức trong lịch sử Trung Hoa. Điều đó không nhất thiết có nghĩa người viết tự ti. Ngược lại, có thể hiểu đây là thái độ tự đặt yêu cầu cao với bản thân, dù đã có những đóng góp đáng kể.

Trong đời sống học đường, chúng ta thường đánh giá thành công bằng giải thưởng hoặc điểm số. Nhưng “Thuật hoài” gợi một cách nhìn khác: thành tích không đồng nghĩa với việc ngừng học hỏi. Người đã làm được việc lớn vẫn có thể tiếp tục soi lại chính mình, nhận ra những điều còn cần rèn luyện và những trách nhiệm chưa hoàn thành.

Tất nhiên, lý tưởng thời trung đại không thể chuyển nguyên xi thành chuẩn mực cho mọi học sinh ngày nay. Không phải ai cũng cần theo đuổi công danh hay thể hiện lòng yêu nước bằng chiến công. Bài học có thể gần gũi hơn: chọn một mục tiêu có ý nghĩa, làm việc nghiêm túc và không dễ hài lòng với sự tiến bộ ban đầu. Phạm Ngũ Lão vì thế đáng nhớ không chỉ bởi sự nghiệp cầm quân mà còn bởi khát vọng hoàn thiện bản thân được thể hiện qua thơ ca.