Từ xưởng Le Corbusier đến lớp học kiến trúc giữa rừng Việt Bắc

Năm 1933, một kiến trúc sư trẻ người Việt đặt chân đến Paris bằng suất học bổng dành cho người tốt nghiệp xuất sắc. Tại kinh đô kiến trúc của châu Âu, ông có cơ hội thực tập trong xưởng của Auguste Perret rồi làm việc tại xưởng của Le Corbusier – hai tên tuổi có ảnh hưởng sâu rộng đối với kiến trúc hiện đại thế kỷ XX.

Người thanh niên ấy là Nguyễn Cao Luyện.

Mười bảy năm sau, người từng đứng giữa những bản vẽ và mô hình kiến trúc hiện đại ở Paris lại mở một lớp đào tạo họa viên giữa núi rừng Việt Bắc. Không có giảng đường kiên cố, thiết bị gần như chỉ gồm giấy, bút và những dụng cụ có thể mang theo, nhưng lớp học ấy hướng đến một mục tiêu lớn: chuẩn bị những người sẽ dựng lại đất nước sau chiến tranh.

Nguyễn Cao Luyện sinh năm 1907 trong một gia đình nhà nho nghèo tại Nam Định. Từ nhỏ, ông thường được cha đưa đến thăm các ngôi chùa. Những mái cong, kết cấu gỗ, sân trong và sự hòa hợp giữa công trình với thiên nhiên dần hình thành trong ông một tình yêu đối với nghệ thuật truyền thống.

Năm 21 tuổi, Nguyễn Cao Luyện thi vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Ban đầu ông học hội họa, nhưng sau một năm chuyển sang ngành kiến trúc. Đây là môi trường đào tạo theo phương pháp phương Tây, nơi một thế hệ kiến trúc sư người Việt đầu tiên bắt đầu hình thành dưới chế độ thuộc địa.

Nguyễn Cao Luyện tốt nghiệp thủ khoa khóa kiến trúc 1928–1933 và nhận học bổng sang Pháp tu nghiệp. Tại Paris, ông tiếp xúc trực tiếp với các tư tưởng mới về kết cấu, vật liệu, ánh sáng và công năng. Le Corbusier khi ấy đang cổ vũ một nền kiến trúc thoát khỏi những mô thức trang trí cũ, trong khi Auguste Perret nổi tiếng với việc sử dụng bê tông cốt thép như một ngôn ngữ nghệ thuật.

Nhưng Nguyễn Cao Luyện không trở về để sao chép nguyên vẹn kiến trúc châu Âu.

Năm 1935, ông mở văn phòng tại số 42 phố Tràng Thi, Hà Nội. Trong các thiết kế của mình, ông tìm cách đưa sân, vườn, ánh sáng tự nhiên và những chi tiết mang tinh thần Việt Nam vào công trình hiện đại. Một ví dụ tiêu biểu là ngôi nhà của bác sĩ Nguyễn Văn Luyện tại số 65 Lý Thường Kiệt, nay là trụ sở Đại sứ quán Cuba.

Thời kỳ ấy, một kiến trúc sư người Việt có văn phòng riêng, được đào tạo tại Pháp và nhận những hợp đồng lớn có thể lựa chọn một cuộc sống sung túc. Có tài liệu cho biết vào đầu thập niên 1940, Nguyễn Cao Luyện từng được Phủ Toàn quyền thuê cải tạo phòng làm việc với mức kinh phí hơn 3.000 đồng Đông Dương – một khoản tiền rất lớn lúc bấy giờ.

Tuy nhiên, ông không chỉ quan tâm đến những ngôi nhà dành cho tầng lớp giàu có.

Nguyễn Cao Luyện suy nghĩ nhiều về nơi ở của người lao động, về khả năng tạo ra những căn nhà thông thoáng, có ánh sáng và phù hợp với khí hậu Việt Nam. Trong quan niệm của ông, kiến trúc không nên chỉ là biểu tượng của quyền lực hay sự giàu sang. Một ngôi nhà tốt trước hết phải phục vụ cuộc sống con người.

Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ cuối năm 1946, Nguyễn Cao Luyện rời Hà Nội đi theo kháng chiến. Quyết định ấy đồng nghĩa với việc bỏ lại văn phòng, các hợp đồng và điều kiện làm nghề thuận lợi. Những bản vẽ nhà ở đô thị được thay bằng yêu cầu thiết kế hội trường, lớp học, nơi làm việc và chỗ ở cho cơ quan, bộ đội cùng đồng bào tản cư.

Lúc này, kiến trúc sư không còn được tự do lựa chọn vật liệu. Gỗ, tre, nứa, lá và đất trở thành những thứ có thể tìm được tại chỗ. Công trình phải làm nhanh, ít tốn kém, dễ ngụy trang và có thể tháo dỡ khi cơ quan di chuyển. Mọi tính toán đều phải đặt trong hoàn cảnh chiến tranh.

Tháng 4 năm 1948, tám kiến trúc sư tập trung tại thôn Thản Sơn, xã Liễn Sơn, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Yên – nay thuộc Vĩnh Phúc. Họ gồm Hoàng Như Tiếp, Nguyễn Cao Luyện, Nguyễn Ngọc Chân, Trần Hữu Tiềm, Đoàn Văn Minh, Tạ Mỹ Duật, Võ Đức Diên và Phạm Quang Bình.

Từ ngày 24 đến 27 tháng 4, hội nghị thành lập Đoàn Kiến trúc sư Việt Nam được tiến hành. Đây là tổ chức tiền thân của Hội Kiến trúc sư Việt Nam ngày nay. Trong khi cuộc kháng chiến còn vô cùng gian nan, việc thành lập một tổ chức nghề nghiệp cho thấy tầm nhìn vượt ra ngoài nhu cầu trước mắt: đất nước không chỉ cần đánh thắng chiến tranh mà còn phải chuẩn bị cho ngày kiến thiết.

Nguyễn Cao Luyện là một trong tám người đặt nền móng cho tổ chức ấy.

Năm 1950, ông cùng kiến trúc sư Nguyễn Văn Ninh được giao phụ trách Vụ Kiến trúc thuộc Bộ Giao thông Công chính. Cũng trong thời gian này, Nguyễn Cao Luyện mở lớp đào tạo họa viên tại Việt Bắc. Những học viên được hướng dẫn cách đọc và thể hiện bản vẽ, tính toán những phần cơ bản của công trình và chuyển ý tưởng của kiến trúc sư thành hồ sơ có thể thi công.

Đó không phải lớp học để đào tạo những người chỉ biết vẽ các tòa nhà đẹp. Họ phải hiểu cách dựng công trình trong điều kiện thiếu vật liệu, cách tận dụng kỹ thuật của thợ thủ công địa phương và cách tạo ra nơi làm việc an toàn giữa chiến khu.

Một số sinh viên kiến trúc phải bỏ dở việc học khi chiến tranh bùng nổ cũng được tập hợp tại Tuyên Quang. Sau thời gian làm việc thực tế, đến năm 1952 họ làm đồ án tốt nghiệp để được chính thức công nhận trong ngạch kiến trúc sư. Nhờ vậy, dòng đào tạo kiến trúc Việt Nam không bị đứt hoàn toàn bởi chiến tranh.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954, Nguyễn Cao Luyện trở về Hà Nội. Thành phố lúc ấy cần sửa chữa nhà cửa, xây dựng trường học, bệnh viện, khu làm việc và chuẩn bị những khu dân cư mới. Lực lượng kiến trúc sư được hình thành trong kháng chiến bắt đầu bước vào công cuộc tái thiết mà họ đã chuẩn bị từ nhiều năm trước.

Năm 1958, khi Bộ Kiến trúc được thành lập, Nguyễn Cao Luyện giữ cương vị Thứ trưởng phụ trách chuyên môn. Ông tham gia xây dựng chương trình đào tạo, chuẩn bị đội ngũ giảng viên và mời các kiến trúc sư, họa sĩ thuộc thế hệ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương cùng truyền nghề cho lớp trẻ.

Ông còn dành nhiều thời gian nghiên cứu đình, chùa và kiến trúc dân gian. Với Nguyễn Cao Luyện, hiện đại không có nghĩa là cắt đứt khỏi truyền thống. Kiến trúc Việt Nam phải tiếp thu những tiến bộ về kỹ thuật và tổ chức không gian, nhưng đồng thời phải phù hợp với khí hậu, lối sống và tâm hồn người Việt.

Nguyễn Cao Luyện qua đời năm 1987. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh trong đợt trao giải đầu tiên; đồng thời được Nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập.

Cuộc đời ông gợi ra một cách nhìn khác về công việc kiến thiết. Một công trình không chỉ bắt đầu khi người thợ đặt viên gạch đầu tiên. Nó có thể bắt đầu từ nhiều năm trước, trong một lớp học lợp lá giữa rừng, nơi những người thầy tin rằng rồi chiến tranh sẽ kết thúc và đất nước nhất định phải được dựng xây.

Nguyễn Cao Luyện từng học cách tạo nên những ngôi nhà hiện đại tại Paris. Nhưng đóng góp lớn hơn của ông là giúp hình thành một thế hệ người Việt có khả năng tự thiết kế những ngôi nhà, trường học và thành phố của chính đất nước mình.