Tuần lễ Vàng năm 1945: Những người dân góp tài sản cho Chính phủ mới

Tuần lễ Vàng năm 1945: Những người dân góp tài sản cho Chính phủ mới

Tháng Chín năm 1945, nền độc lập vừa được tuyên bố cũng là lúc Chính phủ lâm thời phải đối diện với khó khăn tài chính nghiêm trọng. Đáp lời vận động giúp nước, nhiều người đã mang vàng, tiền và tài sản dành dụm đến đóng góp. Tuần lễ Vàng trở thành một dấu mốc đặc biệt: người dân chung sức tạo dựng nguồn lực để bảo vệ chính quyền vừa ra đời.

Khi nền độc lập cần một nguồn lực để đứng vững

Sau ngày 2/9/1945, niềm vui độc lập chưa thể xóa ngay những hậu quả của chế độ thuộc địa và chiến tranh. Nạn đói để lại tổn thất nặng nề; sản xuất đình đốn; bộ máy nhà nước mới cần kinh phí hoạt động. Cùng lúc, nhiệm vụ bảo vệ đất nước đặt ra những yêu cầu cấp bách.

Ngày 4/9/1945, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp thay mặt Chính phủ lâm thời ký Sắc lệnh số 4 thành lập Quỹ Độc lập. Quỹ tiếp nhận tiền và đồ vật do nhân dân tự nguyện đóng góp để giúp Chính phủ bảo vệ nền độc lập. Trong khuôn khổ ấy, cuộc vận động Tuần lễ Vàng được triển khai.

Mốc 17–24/9/1945 thường được các tài liệu lịch sử sử dụng khi giới thiệu cuộc vận động trên cả nước. Riêng tại Hà Nội, báo Cứu quốc đương thời cho thấy lễ khai mạc đã diễn ra ngày 16/9 tại Nhà hát Lớn. Những hoạt động tiếp nhận, vận động và tổng kết ở các địa phương cũng không hoàn toàn trùng nhau.

Ảnh 1. Đoàn người tại sự kiện khai mạc và tiếp nhận vàng trước Nhà hát Lớn Hà Nội năm 1945. Ảnh tư liệu do Bảo tàng Hà Nội công bố.

Lời kêu gọi đi vào từng gia đình

Trong thư gửi đồng bào nhân dịp Tuần lễ Vàng, Chủ tịch Hồ Chí Minh giải thích sự cần thiết phải góp sức, góp của để củng cố nền tự do vừa giành được. Người đặc biệt vận động những người có điều kiện kinh tế cùng gánh vác trách nhiệm với quốc gia.

Lời kêu gọi ấy đặt mỗi tài sản riêng trong mối liên hệ với vận mệnh chung. Vàng bạc vốn được giữ lại để phòng khi khó khăn; với nhiều gia đình, trang sức còn gắn với những kỷ niệm. Quyết định đem đóng góp vì thế có ý nghĩa vượt khỏi một phép tính tiền bạc.

Từ giới công thương đến những người dân bình thường, sự hưởng ứng đã tạo nên sức lan tỏa rộng lớn. Người có nhiều đóng góp theo khả năng lớn; người có ít cũng tìm cách góp phần. Chính phủ mới nhận được nguồn tài chính cùng một sự ủng hộ công khai, tự nguyện từ nhân dân.

Trong hoàn cảnh đời sống còn nhiều bấp bênh, sự tự nguyện ấy càng đáng trân trọng. Người đóng góp không thể biết trước đất nước sẽ phải trải qua những thử thách nào. Họ hành động từ nhu cầu rất gần: giúp chính quyền của nước Việt Nam độc lập có điều kiện làm việc, bảo vệ thành quả mà nhân dân vừa giành được.

Những người vừa góp của vừa đi vận động

Trong những gia đình tiêu biểu có vợ chồng doanh nhân Trịnh Văn Bô và Hoàng Thị Minh Hồ, chủ hiệu buôn Phúc Lợi ở phố Hàng Ngang, Hà Nội. Ông bà đã giúp đỡ cách mạng từ trước khi giành chính quyền và tiếp tục tham gia vận động xây dựng Quỹ Độc lập, Tuần lễ Vàng.

Đóng góp của ông bà còn nằm ở uy tín trong giới kinh doanh. Hiểu hoàn cảnh, quan hệ và cách làm ăn của những người cùng nghề, ông bà có điều kiện giải thích, thuyết phục các gia đình khác cùng ủng hộ. Một nghĩa cử nhờ đó nối tiếp nhiều nghĩa cử.

Con số 5.147 lạng vàng thường được nhắc khi nói về gia đình Trịnh Văn Bô cần được hiểu đúng: đó là tổng đóng góp bằng tiền và vàng, được quy đổi qua nhiều lần trước và sau Cách mạng Tháng Tám, không phải số vàng riêng của Tuần lễ Vàng. Phân biệt ấy giúp ghi nhận chính xác cả quá trình đồng hành bền bỉ của gia đình với cách mạng.

Ảnh 2. Ông Trịnh Văn Bô và bà Hoàng Thị Minh Hồ, gia đình có nhiều đóng góp cho tài chính cách mạng. Ảnh tư liệu đăng trên Báo Nhân Dân.

Một gương mặt khác là ông Đỗ Đình Thiện cùng bà Trịnh Thị Điền. Được giao phụ trách Quỹ Trung ương ở Hà Nội, ông Thiện vừa đảm nhiệm công việc vận động, vừa cùng gia đình trực tiếp đóng góp.

Theo tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia công bố, ông bà ủng hộ 100.000 đồng Đông Dương vào Quỹ Độc lập và 100 lạng vàng trong Tuần lễ Vàng. Hai khoản được ghi cho hai hình thức vận động có quan hệ với nhau, cần được giữ đúng phạm vi khi kể lại.

Ở trường hợp này, người tổ chức cũng là người làm gương. Khi trực tiếp bỏ tài sản của mình vào công việc chung, họ tạo thêm cơ sở để những lời vận động nhận được sự tin cậy.

Phía sau vàng bạc là những lựa chọn vì đất nước

Bà Vương Thị Lai, chủ hiệu buôn Lợi Quyền ở Hà Nội, là một phụ nữ được nhắc đến trong lịch sử cuộc vận động với khoản đóng góp 109 lạng vàng. Tấm lòng của bà được Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi nhận, biểu dương.

Câu chuyện của bà cho thấy vai trò trực tiếp của những người phụ nữ kinh doanh trong buổi đầu dựng nước. Họ quản lý tài sản, quyết định việc đóng góp và tham gia công việc xã hội. Trong lịch sử Tuần lễ Vàng, tên tuổi những người phụ nữ ấy cần được nhắc đến đầy đủ bên cạnh các doanh nhân nam.

Tại Hải Phòng, gia đình nhà tư sản Nguyễn Sơn Hà cũng tích cực hưởng ứng. Những tư liệu về cuộc vận động ghi lại việc bà Nguyễn Thị Ngọc Mùi và con gái mang nữ trang của gia đình đến hiến tặng. Những món đồ vốn dành cho cuộc sống riêng được đưa vào nguồn lực giúp nước.

Không thể từ các gia đình nổi tiếng mà quên đi những người đóng góp không được ghi tên đầy đủ. Phong trào có sức sống nhờ sự tham gia rộng rãi ấy. Mỗi khoản ủng hộ, dù khác nhau về giá trị, đều thể hiện một lựa chọn: cùng Chính phủ vượt qua khó khăn trước mắt.

Ảnh 3. Văn bản ngày 4/9/1945 về việc thành lập Quỹ Độc lập. Bản chụp tư liệu do Bảo tàng Lịch sử Quốc gia công bố.

Giá trị còn lại sau những con số

Theo số liệu tổng kết thường được dẫn trong các tài liệu lịch sử, Tuần lễ Vàng huy động khoảng 370 kg vàng; Quỹ Độc lập thu được trên 20 triệu đồng Đông Dương. Đây là những số liệu của hai hoạt động gắn bó với nhau, không nên gộp thành một khoản vàng thuần túy hay tùy tiện quy đổi sang giá trị hiện nay.

Nguồn đóng góp ấy góp phần giải quyết khó khăn tài chính của chính quyền cách mạng. Dẫu chưa thể xóa hết thiếu thốn, nó tạo thêm điều kiện để Chính phủ hoạt động và thực hiện những nhiệm vụ cấp bách của một quốc gia vừa giành độc lập.

Nhìn từ những người đóng góp, Tuần lễ Vàng còn là câu chuyện về trách nhiệm công dân. Họ đã lao động, kinh doanh, dành dụm để có tài sản; khi đất nước cần, họ tự nguyện chia sẻ một phần thành quả ấy. Sự hy sinh có hình hài cụ thể trong từng khoản tiền, từng món nữ trang được trao đi.

Mùa thu năm 1945 vì thế lưu lại một hình ảnh đáng nhớ: những người dân mang tài sản riêng đến giúp Chính phủ mới. Từ những đóng góp ấy, nền độc lập có thêm nguồn lực để đứng vững, còn lịch sử giữ lại tên tuổi và tấm lòng của những con người đã chung tay trong buổi đầu dựng nước.