Tuệ Tĩnh

Tuệ Tĩnh Thiền sư (1330–1400) là lương y cuối thời Trần, được suy tôn tiên thánh thuốc Nam. Tên thật Nguyễn Bá Tĩnh, tự Linh Đàm, hiệu Hồng Nghĩa, quê hương Xưa, Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng, nay xã Tuệ Tĩnh, Hải Phòng. Mồ côi lúc sáu tuổi, ông được sư nuôi ở chùa Hải Triều và Giao Thủy. Năm 22 tuổi đậu Thái học sinh đời Trần Dụ Tông nhưng không làm quan, tu tại chùa, chuyên thuốc. Ông trụ trì chùa Hộ Xá (Viên Quang tự, Xuân Trường, Nam Định), viết sách, dạy y cho tăng ni, chữa bệnh làm phúc.

Năm 55 tuổi (1385) ông bị đưa cống nhà Minh, làm thuốc nổi tiếng, được phong Đại y Thiền sư, mất tại Giang Nam. Bia mộ còn câu «Ai về nước Nam cho tôi về với». Năm 1690 tiến sĩ Nguyễn Danh Nho đi sứ thấy mộ, sao bia mang về Hải Dương. Ở trong nước ông trồng thuốc, sưu tầm kinh nghiệm dân gian, soạn Nam dược thần hiệu mười khoa, khắc in năm Vĩnh Thịnh 13 (1717). Hồng Nghĩa giác tư y thư hai quyển quốc âm có 500 vị thuốc nam bằng thơ Nôm Đường luật và «Phú thuốc Nam» 630 vị; nếu đúng là của ông thì vừa là y thư vừa là văn Nôm đời Trần vốn rất hiếm.

Câu «Nam dược trị Nam nhân» thể hiện quan điểm độc lập, sát môi trường Việt Nam. Ông xếp cây cỏ trước ngũ hành, phê người chỉ tin phù chú. Có tài liệu nói trong 30 năm ông biến 24 ngôi chùa thành y xá, tập hợp 182 chứng với 3.873 phương thuốc, nhấn mạnh phòng bệnh và dưỡng sinh. Ông còn soạn thuốc chữa gia súc, góp cơ sở thú y dân tộc.

Đền thờ ở Cẩm Giàng, chùa Giám, chùa Viên Quang và đền Yên Lư (Thủy Nguyên). Tượng đặt tại một số trường y. Tên ông đặt cho bệnh viện thuộc Học viện Y–Dược cổ truyền và nhiều đường phố Hà Nội, Hải Dương, Vinh, Huế.