Túi vàng và chiếc nhẫn cưới của Vũ Văn Cẩn – những viên thuốc đầu tiên cho thương binh kháng chiến

Thời kỳ lịch sử: Những năm đầu của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và giai đoạn chuẩn bị cho Toàn quốc kháng chiến, năm 1946.
Phần 1: Khi một ngành Quân y còn thiếu từ viên thuốc đến cuộn băng

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, một đất nước độc lập được khai sinh nhưng phải đối mặt với vô vàn khó khăn.

Ngành Quân y cũng vậy.

Thuốc men thiếu.

Dụng cụ y tế thiếu.

Các cơ sở điều trị còn rất ít.

Trong khi đó, tình hình đất nước ngày càng căng thẳng. Thực dân Pháp trở lại gây hấn, chiến tranh có nguy cơ lan rộng.

Với cương vị Cục trưởng Cục Quân y, bác sĩ Vũ Văn Cẩn phải chuẩn bị cho một nhiệm vụ mà ông hiểu rõ sẽ vô cùng gian nan:

phải có thuốc để cứu thương binh, bệnh binh.

Không có thuốc, người thầy thuốc dù có chuyên môn cũng bị hạn chế.

Không có bông băng, việc xử trí vết thương trở nên khó khăn.

Không có thuốc chống sốt rét, quân đội sẽ bị đe dọa bởi một kẻ thù không có tiếng súng.

Vì vậy, tìm thuốc trở thành một nhiệm vụ cấp thiết của Cục Quân y.

Chú thích ảnh: Tư liệu về ngành Quân y Việt Nam trong những năm đầu kháng chiến. Nguồn tham khảo: Báo Quân đội nhân dân và Bộ Y tế. Đây là ảnh minh họa bối cảnh, không phải ảnh xác nhận riêng về sự kiện túi vàng.

Phần 2: Chuyến đi Hồng Công mua thuốc

Giữa năm 1946, dược sĩ Hoàng Xuân Hà, lúc đó đang công tác tại Cục Quân y, đề xuất được sang Hồng Công mua thuốc.

Ông có một người bạn đồng môn đang buôn bán tại đó và tin rằng có thể tìm được nguồn thuốc phục vụ kháng chiến.

Đây không phải một chuyến công tác bình thường.

Việc đi lại trong bối cảnh thực dân Pháp đang gây hấn rất nguy hiểm.

Nhưng đề xuất được Vũ Văn Cẩn đồng ý.

Theo tư liệu của Bộ Y tế, ông nói với Hoàng Xuân Hà:

“Đi được sớm càng tốt.”

Vũ Văn Cẩn chạy vạy tìm tiền.

Ông chỉ kiếm được 150 đồng Đông Dương để Hoàng Xuân Hà mua vé tàu thủy từ Hải Phòng đi Hồng Công.

Hoàng Xuân Hà mua được vé.

Mọi việc tưởng như đã sẵn sàng.

Nhưng rồi một vấn đề lớn hơn xuất hiện.

Có vé tàu, nhưng lấy đâu ra tiền để mua thuốc?

Chú thích ảnh: Hình ảnh tư liệu về Hải Phòng và Hồng Công trong bối cảnh lịch sử những năm 1940. Nguồn ảnh minh họa bối cảnh lịch sử; không phải ảnh xác nhận chuyến đi của Hoàng Xuân Hà.

Phần 3: “Anh cho cái gì để đi mua thuốc?”

Hoàng Xuân Hà ở lại nhà Vũ Văn Cẩn.

Sáng hôm sau, ông vẫn quanh quẩn trong nhà.

Vũ Văn Cẩn thấy lạ nên hỏi.

Lúc ấy, Hoàng Xuân Hà mới nói điều khiến người Cục trưởng Quân y đang vui vì chuyến đi sắp thành hiện thực phải lặng người:

“Anh cho ‘cái gì’ để đi mua thuốc?”

Câu hỏi ấy rất đơn giản.

Nhưng nó nói lên toàn bộ tình trạng lúc bấy giờ.

Muốn đi mua thuốc thì phải có tiền.

Mà Cục Quân y không có.

Vũ Văn Cẩn ngồi lặng.

Theo lời kể của Hoàng Xuân Hà được Báo Quân đội nhân dân đăng lại, ông bỏ cả bữa sáng, đi tìm nguồn tiền trong suốt ngày hôm đó.

Nhưng ông trở về với hai bàn tay trắng.

Một ngày trôi qua.

Rồi ngày thứ hai.

Thời gian chuyến tàu khởi hành càng lúc càng gần.

Và thuốc men cho quân y vẫn chưa có.

Phần 4: “Tôi đành huy động vốn nhà vậy”

Đến trưa ngày thứ ba.

Vũ Văn Cẩn gọi Hoàng Xuân Hà đến bàn ăn.

Không còn vẻ lo lắng như những ngày trước, ông vui vẻ giới thiệu người vợ đang ngồi bên cạnh:

bà Từ Thị Giốc.

Bà Giốc đưa cho Hoàng Xuân Hà một chiếc túi vải nhỏ.

Vũ Văn Cẩn nói:

“Tất cả đấy, anh Hà ạ.”

Rồi ông giải thích rằng đã chạy khắp nơi nhưng không kiếm được tiền.

“Tôi đành về huy động nhà tôi vậy.”

Trong chiếc túi là toàn bộ số nữ trang của gia đình.

Đó là tài sản riêng của bà Giốc, gồm những món đồ được mừng trong ngày cưới của hai vợ chồng.

Nhưng vẫn còn một thứ trên tay bà.

Một chiếc nhẫn.

Vũ Văn Cẩn nhìn thấy và hỏi.

Bà Giốc trả lời:

“Nhẫn cưới.”

Ông cười và nói:

“Thôi em vui lòng vậy.”

Bà không nói thêm.

Chỉ lặng lẽ tháo chiếc nhẫn khỏi ngón tay.

Rồi đặt nó vào chiếc túi nhỏ.

Theo lời kể của Hoàng Xuân Hà, ông xúc động đến mức nước mắt rớm khi chứng kiến cảnh ấy.

Chú thích ảnh: Ảnh minh họa đời sống và trang sức gia đình Việt Nam thời kỳ 1940; không phải ảnh chiếc nhẫn cưới thật của bà Từ Thị Giốc. Tư liệu gốc về chiếc nhẫn được kể lại qua hồi ức của dược sĩ Hoàng Xuân Hà và người con của Vũ Văn Cẩn.

Phần 5: Một túi vàng nhỏ, một nhiệm vụ rất lớn

Hoàng Xuân Hà cầm chiếc túi vàng.

Nhưng trong lòng ông lại nặng trĩu.

Một túi vàng nhỏ liệu có mua được bao nhiêu thuốc?

Ông phải đi rất xa.

Phải vượt qua những trở ngại của thời chiến.

Và quan trọng nhất:

không được để số vàng ấy trở thành vô ích.

Theo tư liệu Bộ Y tế, trước khi ông lên đường, Vũ Văn Cẩn còn căn dặn rất cụ thể về những thứ cần ưu tiên:

• bông băng;

Và ông nhấn mạnh:

“Phải tiết kiệm, tiết kiệm!”

Đằng sau lời dặn ấy là một thực tế khắc nghiệt.

Mỗi đồng tiền đều có giá trị.

Mỗi viên thuốc đều có thể cần đến.

Và mỗi món nữ trang được đặt vào chiếc túi kia đều là tài sản của một gia đình.

Chú thích ảnh: Tư liệu minh họa về thuốc men, quân dược và vật tư y tế thời kháng chiến. Nguồn: Bộ Y tế và tư liệu ngành Quân y. Không phải ảnh xác nhận những mặt hàng cụ thể trong chuyến đi của Hoàng Xuân Hà.

Phần 6: Hoàng Xuân Hà lên đường

Hoàng Xuân Hà mang chiếc túi vàng đến Hồng Công.

Tại đó, ông được dược sĩ Phạm Văn, một người bạn đồng môn, đón tiếp và giúp đỡ.

Ông trao chiếc túi vàng và nói rõ nhiệm vụ của mình.

Nhưng mọi việc không đơn giản.

Ông phải chờ đợi.

Phải tìm nguồn hàng.

Phải tìm cách đưa thuốc về Việt Nam.

Trong khi tình hình ở Đông Dương ngày càng căng thẳng.

Theo hồi ký được Bộ Y tế đăng lại, sau gần ba tuần ở Hồng Công, Phạm Văn báo tin tình hình Hải Phòng đã trở nên nguy hiểm và thúc giục Hoàng Xuân Hà chuẩn bị trở về.

Nhưng trước khi về, một điều quan trọng đã xảy ra.

Các nhân sĩ, thương gia Việt kiều yêu nước tại Hồng Công đã hưởng ứng lời vận động và hỗ trợ mua thuốc cho Tổ quốc.

Danh sách thuốc, số lượng, quy cách đóng kiện được chuẩn bị.

Nhờ sự giúp đỡ ấy, nhiệm vụ không còn phụ thuộc vào số vàng ít ỏi trong chiếc túi.

Phần 7: Số vàng được trả lại – nhưng câu chuyện chưa kết thúc

Hoàng Xuân Hà trở về Việt Nam sau một hành trình đầy khó khăn.

Theo tư liệu Bộ Y tế, số thuốc lớn được đưa qua các trạm kiểm soát của quân đội Pháp và về tới Hà Nội vào cuối tháng 11/1946; hàng được chuyển về kho Bình Đà để tiếp tục đưa lên Hòa Bình.

Nhiệm vụ đã hoàn thành.

Nhưng còn một việc phải làm.

Chiếc túi vàng phải được trả lại.

Hoàng Xuân Hà đưa nó về cho Vũ Văn Cẩn.

Vũ Văn Cẩn mở túi.

Ông lấy lại chiếc nhẫn cưới.

Rồi trao nó cho vợ.

Bà Giốc đeo lại chiếc nhẫn trên tay.

Còn số vàng còn lại?

Vũ Văn Cẩn không giữ.

Ông yêu cầu Hoàng Xuân Hà đem nộp toàn bộ số vàng còn lại lên Văn phòng Chính phủ để đóng góp cho cách mạng.

Một chi tiết nhỏ.

Nhưng nói lên rất nhiều về cách vợ chồng ông nhìn tài sản của mình trong những năm tháng ấy.

Phần 8: Một chuyến đi mua thuốc và sự ra đời của một câu chuyện được giữ kín

Điều đáng chú ý là câu chuyện này không được kể ngay sau đó.

Những người trong cuộc giữ im lặng.

Ngay cả những người con của Vũ Văn Cẩn cũng không biết cha mẹ mình từng đem toàn bộ nữ trang gia đình, kể cả chiếc nhẫn cưới, để phục vụ nhiệm vụ mua thuốc.

Theo lời kể của Đại tá, PGS, TS Vũ Điện Biên – con trai út của ông – câu chuyện chỉ được dược sĩ Hoàng Xuân Hà kể lại khoảng 30 năm sau, tại một buổi mít tinh kỷ niệm ngày truyền thống ngành Quân y năm 1976.

Điều này khiến câu chuyện càng đáng suy ngẫm.

Bởi vợ chồng Vũ Văn Cẩn không giữ chiếc nhẫn ấy để sau này kể lại như một chiến công.

Họ chỉ làm điều họ cho là cần làm lúc đó.

Đất nước cần thuốc.

Quân y cần thuốc.

Thương binh cần thuốc.

Vậy thì tài sản riêng có thể đem ra dùng.

Không cần ai biết.

Không cần được ca ngợi.

Chú thích ảnh: Tư liệu minh họa hoạt động ngành Quân y và dược trong thời kỳ sau chiến tranh. Nguồn: Bộ Y tế, Báo Quân đội nhân dân. Câu chuyện về túi vàng được công bố lại qua lời kể của dược sĩ Hoàng Xuân Hà nhiều năm sau sự kiện.

Phần 9: Chiếc nhẫn trở về với người vợ

Có lẽ chi tiết khiến câu chuyện này trở nên đặc biệt nhất là:

chiếc nhẫn cưới cuối cùng đã trở về với bà Từ Thị Giốc.

Nó từng nằm trong chiếc túi nhỏ.

Cùng với những món nữ trang khác.

Tất cả đã sẵn sàng được đem đi đổi lấy thuốc men cho cuộc kháng chiến.

Nhưng nhờ sự giúp đỡ của cộng đồng người Việt yêu nước tại Hồng Công, chuyến mua thuốc đã thành công mà không phải sử dụng số vàng ấy.

Vì vậy, chiếc nhẫn có thể trở về.

Vũ Văn Cẩn tự tay lấy lại nó và đeo cho vợ.

Nếu chỉ nhìn vào giá trị vật chất, đó là một chiếc nhẫn.

Nhưng nếu nhìn vào câu chuyện phía sau nó, chiếc nhẫn ấy đã đi qua một hành trình rất đặc biệt:

từ một kỷ vật của ngày cưới → vào túi vàng của kháng chiến → vượt qua một chuyến đi nguy hiểm → rồi trở lại bàn tay người vợ.

Còn những viên thuốc?

Chúng đã đi về phía những người cần chúng hơn.

Chú thích ảnh: Ảnh minh họa nhẫn cưới và đời sống gia đình Việt Nam thời kỳ 1940–1950; không phải chiếc nhẫn thật của bà Từ Thị Giốc.

Phần 10: Phía sau túi vàng là cả một mạng lưới quân dược

Câu chuyện chiếc túi vàng không chỉ nói về sự hy sinh của một gia đình.

Nó còn mở ra một phần lịch sử quan trọng khác:

ngành quân dược trong kháng chiến.

Năm 1948, khi chiến sự ngày càng ác liệt, Cục Quân y thành lập Nha Quân dược.

Nha có các cơ sở phụ trách bào chế, tiếp tế, khảo cứu và chế tạo dược phẩm.

Trong đó có những người như:

• Vũ Công Thuyết;

Họ tìm cách mua thuốc, sản xuất thuốc, nghiên cứu dược phẩm và tổ chức phân phối trong điều kiện bị bao vây, phong tỏa.

Điều này cho thấy túi vàng của Vũ Văn Cẩn chỉ là một khoảnh khắc trong một cuộc chiến rất lớn để bảo đảm thuốc men.

Sau đó, ngành quân dược phải tìm những cách bền vững hơn.

Mua thuốc tại các vùng.

Tổ chức chi nhánh.

Tự sản xuất.

Tận dụng nguyên dược liệu.

Và xây dựng các cơ sở bào chế phân tán để tránh bị đối phương phá hủy.

Phần 11: Những viên thuốc đi về phía chiến trường

Chúng ta thường hình dung hậu cần chiến tranh là súng đạn, lương thực, quần áo.

Nhưng với người lính bị thương, có một thứ quan trọng không kém:

thuốc men.

Bông băng.

Thuốc sát trùng.

Thuốc chống sốt rét.

Thuốc điều trị.

Những thứ tưởng như nhỏ bé ấy có thể quyết định một thương binh có vượt qua được những ngày đầu sau khi bị thương hay không.

Vì thế, chuyến đi của Hoàng Xuân Hà không đơn giản là một chuyến mua bán.

Đó là một nhiệm vụ quân y.

Và đằng sau nhiệm vụ ấy là sự tin tưởng của Vũ Văn Cẩn.

Ông giao cho người dược sĩ một số tài sản quý nhất của gia đình mình.

Để đổi lấy thuốc.

Để phục vụ thương bệnh binh.

Để chuẩn bị cho một cuộc chiến mà ông biết đang đến gần.

Chú thích ảnh: Tư liệu về cứu chữa thương binh trong kháng chiến chống Pháp. Nguồn: Bộ Quốc phòng, Báo Quân đội nhân dân và các kho ảnh lịch sử. Ảnh minh họa bối cảnh, không phải ảnh trực tiếp của chuyến hàng năm 1946.

Phần 12: “Tưởng rất khó hóa ra lại khá dễ dàng”

Có một câu nói của Vũ Văn Cẩn trong câu chuyện này rất đáng nhớ:

“Tưởng rất khó hóa ra lại khá dễ dàng.”

Ông nói khi đưa túi vàng cho Hoàng Xuân Hà.

Nhưng thực tế, việc ấy không hề dễ dàng.

Không dễ để một người chồng yêu cầu vợ tháo chiếc nhẫn cưới.

Không dễ để một người vợ lặng lẽ tháo nó ra.

Không dễ để một người dược sĩ mang theo cả gia tài của một gia đình đi qua một chuyến công tác nguy hiểm.

Và càng không dễ để một người Cục trưởng đứng trước nhiệm vụ lớn mà không biết ngày mai sẽ lấy đâu ra thuốc cho thương binh.

Cái “dễ” mà Vũ Văn Cẩn nói có lẽ nằm ở một điều khác:

khi đã đặt lợi ích của đất nước lên trên lợi ích riêng, quyết định trở nên rõ ràng.

Đất nước cần thuốc.

Vậy thì đem tài sản nhà đi mua thuốc.

Không cần tính toán nhiều hơn.

Chú thích ảnh: Chân dung và ảnh gia đình Vũ Văn Cẩn. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, tư liệu gia đình.

Lời kết: Chiếc nhẫn trở về, còn lòng người ở lại

Có những câu chuyện về chiến tranh được nhớ bằng tiếng súng.

Có những câu chuyện được nhớ bằng một trận đánh.

Nhưng có những câu chuyện chỉ cần một chiếc nhẫn cưới cũng đủ khiến người ta hiểu chiến tranh đã đi sâu vào đời sống của con người như thế nào.

Năm 1946, ngành Quân y còn vô cùng thiếu thốn.

Vũ Văn Cẩn là người đứng đầu một ngành còn non trẻ.

Ông cần thuốc.

Cần dụng cụ.

Cần bông băng.

Cần mọi thứ để cứu những người lính bị thương.

Dược sĩ Hoàng Xuân Hà được cử sang Hồng Công.

Nhưng chuyến đi chỉ có thể thực hiện nếu có tiền mua thuốc.

Vũ Văn Cẩn chạy vạy.

Không được.

Ông tiếp tục tìm.

Vẫn không đủ.

Cuối cùng, ông trở về nhà.

Và nói với vợ:

“Thôi em vui lòng vậy.”

Chiếc nhẫn cưới được tháo ra.

Đặt vào chiếc túi nhỏ.

Cùng toàn bộ nữ trang của gia đình.

Một người vợ trao đi kỷ vật của ngày cưới.

Một người chồng trao đi tài sản riêng.

Một người dược sĩ nhận lấy trách nhiệm.

Và phía trước là những người lính đang chờ thuốc.

Nhưng điều kỳ diệu đã xảy ra.

Ở Hồng Công, những người Việt yêu nước đã giúp Hoàng Xuân Hà mua được một lượng thuốc lớn.

Số vàng của gia đình Vũ Văn Cẩn không phải sử dụng.

Nó trở về.

Chiếc nhẫn cưới được ông lấy lại và đeo vào tay vợ.

Nhưng phần vàng còn lại không trở về với gia đình.

Vũ Văn Cẩn yêu cầu đem nộp cho Chính phủ, đóng góp cho cách mạng.

Có lẽ chính chi tiết ấy khiến câu chuyện không chỉ là một câu chuyện về sự hy sinh.

Nó là câu chuyện về niềm tin.

Tin rằng đất nước cần mình.

Tin rằng người lính ngoài chiến trường cần được cứu.

Tin rằng mỗi người đều có thể góp một phần.

Và tin rằng những gì mình có, nếu đất nước cần, thì có thể trao đi.

Điều đáng quý là câu chuyện này không được vợ chồng Vũ Văn Cẩn kể lại để nhận lời ca ngợi.

Những người con của họ cũng không biết.

Mãi khoảng 30 năm sau, Hoàng Xuân Hà mới kể lại.

Và khi câu chuyện được biết đến, những người con mới hiểu thêm về cha mẹ mình.

Một chiếc nhẫn cưới.

Một túi vàng.

Một chuyến đi Hồng Công.

Những kiện thuốc vượt qua kiểm soát của quân đội Pháp.

Và cuối cùng, những viên thuốc ấy đi về phía các thương bệnh binh.

Nhìn lại hôm nay, chúng ta có thể thấy một điều rất rõ:

Chiến tranh không chỉ được chống lại bằng súng đạn.

Nó còn được chống lại bằng những viên thuốc.

Bằng những cuộn băng.

Bằng bàn tay người bác sĩ.

Bằng sự hy sinh của một gia đình.

Bằng lòng yêu nước của những người Việt ở xa Tổ quốc.

Và bằng những người như Vũ Văn Cẩn – những người đứng phía sau người lính để bảo vệ sự sống cho họ.

Chiếc nhẫn cưới cuối cùng đã trở về với bàn tay bà Từ Thị Giốc.

Nhưng câu chuyện của nó thì ở lại.

Ở lại để chúng ta hiểu rằng có những hy sinh không nằm trên chiến hào.

Có những người không cầm súng nhưng vẫn góp phần vào thắng lợi.

Và có những món đồ tưởng như rất nhỏ bé lại mang trong mình một tình yêu đất nước rất lớn.

Xin được biết ơn bác sĩ Vũ Văn Cẩn và bà Từ Thị Giốc.

Xin được biết ơn dược sĩ Hoàng Xuân Hà – người đã mang trọng trách ấy đi qua một hành trình nguy hiểm.

Và xin được biết ơn những người Việt Nam yêu nước ở Hồng Công đã góp sức để những kiện thuốc trở về với Tổ quốc.

Bởi sau tất cả, chiếc nhẫn cưới có thể trở về.

Nhưng những viên thuốc đã đi xa hơn.

Chúng đi về phía những người đang chiến đấu để đất nước có ngày hòa bình.

Chú thích ảnh: Ảnh kết thúc gồm chân dung/ảnh gia đình Vũ Văn Cẩn và tư liệu về ngành quân y – dược trong kháng chiến. Ảnh gia đình Vũ Văn Cẩn do gia đình cung cấp, được Báo Quân đội nhân dân đăng tải; các ảnh quân y là ảnh tư liệu minh họa bối cảnh. Nguồn chính của câu chuyện: Báo Quân đội nhân dân và Cổng thông tin Bộ Y tế.