Tuổi 17 không có vùng đệm và sự tỉnh trí phi thường của Lý Tự Trọng

Chúng ta thường có thói quen biến những người anh hùng thành những bức tượng đá lộng lẫy nhưng xa cách. Khi khoác lên họ lớp áo huyền thoại ngút ngàn, vô tình ta lại đẩy họ ra khỏi chiều kích đời thực, biến sự hy sinh của họ thành một điều hiển nhiên mà người bình thường khó lòng với tới. Nhưng nếu bóc tách mọi lớp vỏ ngôn từ ước lệ để nhìn Lý Tự Trọng bằng con mắt trần trụi nhất, điều còn lại sau cùng không phải là sự lạnh lùng của một pho tượng, mà là một cú chấn động sâu sắc: người thanh niên ấy ngã xuống khi mới tròn mười bảy tuổi. Ở bất kỳ thời đại nào, mười bảy cũng là lứa tuổi của sự dò dẫm, của những vụng về đầu đời và những ước mơ cần được chở che. Thế nhưng vào những năm ba mươi của thế kỷ trước, người thiếu niên mang tên Lê Hữu Trọng không có lấy một ngày sống trong vùng đệm êm ái đó.

Khi tòa đại hình thực dân tại Sài Gòn mở phiên xét xử, viên luật sư người Pháp đã tìm cách giảm án cho cậu bằng một lập luận quen thuộc: bị cáo chưa đến tuổi thành niên, hành động nông nổi và bồng bột do bị người lớn xúi giục. Đó là sự rủ lòng thương hại mang đầy tính trịch thượng của kẻ cai trị đối với những người trẻ bản xứ. Thế nhưng, chính người thiếu niên đứng trước vành móng ngựa đã lạnh lùng gạt phăng sự thương hại ấy. Lời đáp của Lý Tự Trọng không phải là tiếng thét giận dữ, mà là một sự phản biện sắc lạnh làm đảo lộn trật tự phòng xử án: “Tôi hành động có suy nghĩ, tôi hiểu việc tôi làm, tôi làm vì mục đích cách mạng. Tôi chưa đến tuổi thành niên thật, nhưng tôi đủ trí khôn để hiểu rằng con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không thể có con đường nào khác!”.

Bốn chữ “Tôi đủ trí khôn” chính là điểm tựa bản lĩnh lớn nhất làm nên nhân cách của Lý Tự Trọng. Cậu thiếu niên ấy thông thạo tiếng Pháp, tiếng Hán, tiếng Thái, am hiểu thời cuộc và đủ năng lực để sống một cuộc đời êm ấm như một viên chức mẫn cán nếu muốn. Việc dấn thân vào hiểm nguy không hề xuất phát từ sự bốc đồng tuổi mới lớn, mà là một lựa chọn duy lý tuyệt đối của một trí thức trẻ dám từ bỏ vùng an toàn, dùng sự tỉnh táo để bước đi trên con đường chông gai vì một lý tưởng lớn hơn sinh mạng cá nhân.

Sự dấn thân không toan tính ấy được khắc họa rõ nét nhất qua khoảnh khắc sinh tử vào chiều ngày mùng 9 tháng 2 năm 1931 tại sân bóng Lamartine. Trong nhịp sống hiện đại, người trẻ quen với việc thử và sai, thất bại có thể đổi hướng, một quyết định sai lầm thường chỉ trả giá bằng thời gian hay công sức. Nhưng ở sân bóng ngày hôm ấy, Lý Tự Trọng không có nút bấm làm lại. Trước họng súng của tên mật thám Le Grand đang chực chờ nhắm vào người đồng chí của mình, hành động nổ súng hạ gục kẻ thù và lao mình đánh lạc hướng địch chỉ diễn ra trong tích tắc. Cậu biết rõ phát súng giải vây cho đồng đội cũng chính là dấu chấm hết cho bầu trời tự do của riêng mình. Ở tuổi mười bảy, dám đem tính mạng ra đặt cược cho sự an toàn của tổ chức không đơn thuần là sự can trường, mà là bản lĩnh gánh vác trách nhiệm ở mức độ cao nhất.

Những ngày biệt giam trong xà banh tử hình Khám Lớn Sài Gòn, thực dân Pháp dùng từ đòn roi man rợ đến những lời mua chuộc bổng lộc nhưng đều bất lực. Kẻ thống trị có thể giam cầm thể xác một con người, nhưng hoàn toàn bất lực trước một tư tưởng đã thức tỉnh. Rạng sáng ngày 21 tháng 11 năm 1931, khi bước lên máy chém, người thiếu niên mười bảy tuổi không run rẩy, không cúi đầu, mà cất cao lời bài Quốc tế ca. Tiếng hát xé toang màn sương lạnh lẽo của nhà lao, biến đoạn đầu đài của kẻ thù thành vũ đài chiến thắng của nhân phẩm và niềm tin bất diệt.

Nhìn lại người thiếu niên mười bảy tuổi năm xưa không phải để thế hệ hôm nay mang cảm giác tự ti hay mặc cảm, mà là để tự soi chiếu lại chính mình. Chúng ta đang sống trong một thời đại có quá nhiều lựa chọn, quá nhiều ngã rẽ, nhưng liệu ta có đủ “trí khôn” và sự kiên định để dấn thân cho một mục tiêu chân chính? Lời tuyên ngôn của Lý Tự Trọng vượt qua mọi giới hạn thời gian để trở thành câu hỏi bản nguyên cho mọi thế hệ: Tuổi thanh xuân của mỗi người sẽ thực sự bắt đầu và có ý nghĩa từ khoảnh khắc nào, nếu không phải là lúc ta dám sống vì những điều lớn lao hơn bản thân mình?