TUỔI MƯỜI BỐN CÒN MÃI VỚI NON SÔNG – CÂU CHUYỆN VỀ ANH HÙNG LỆT SĨ KIM ĐỒNG

TUỔI MƯỜI BỐN CÒN MÃI VỚI NON SÔNG – CÂU CHUYỆN VỀ ANH

HÙNG LỆT SĨ KIM ĐỒNG

Có những cuộc đời được tính bằng năm tháng. Nhưng cũng có những

cuộc đời rất ngắn mà dấu chân lại đi qua nhiều thế hệ.

Giữa núi rừng Cao Bằng, nơi những dãy núi nối nhau trùng điệp, nơi dòng suối Lê-

nin vẫn chảy qua miền đất từng chở che những ngày đầu cách mạng, có một

người thiếu niên đã nằm lại khi tuổi đời mới mười bốn. Anh chưa kịp bước qua

tuổi thiếu niên, chưa kịp sống những năm tháng dài rộng của một đời người,

nhưng tên anh – Kim Đồng – đã đi cùng lịch sử của Đội Thiếu niên Tiền phong

Hồ Chí Minh, đi vào những trang

sách, những bài hát, những mái

trường và ký ức của bao thế hệ

thiếu nhi Việt Nam.

Hơn tám mươi năm đã trôi

qua kể từ buổi sáng anh ngã xuống

trên quê hương Nà Mạ. Chiến

tranh đã lùi xa. Những đứa trẻ

hôm nay lớn lên giữa hòa bình,

mỗi sáng cắp sách đến trường

trong tiếng nói cười trong trẻo.

Nhưng giữa cuộc sống bình yên

ấy, câu chuyện về người Đội trưởng nhỏ tuổi năm nào vẫn khiến chúng ta phải

lặng lại. Bởi phía sau một cái tên đã trở nên quen thuộc là một tuổi thơ có thật,

một con người có thật và một sự hy sinh đã góp phần làm nên những mùa bình

yên mà hôm nay chúng ta đang được sống.

Kim Đồng tên thật là Nông Văn Dền, sinh năm 1929 trong một gia đình

người Nùng ở thôn Nà Mạ, vùng đất Hà Quảng, Cao Bằng. Tuổi thơ của Dền

gắn với núi rừng, với những con đường nhỏ quanh bản, với nương ngô, bờ suối

và cuộc sống còn nhiều thiếu thốn của đồng bào miền biên viễn. Cha mất sớm,

C

gia đình khó khăn, Dền sớm biết thế nào là nhọc nhằn của cuộc sống. Nhưng

những năm tháng tuổi thơ của cậu cũng diễn ra đúng vào một thời điểm đặc biệt

của lịch sử dân tộc, khi trên chính quê hương Cao Bằng, ánh sáng cách mạng

đang âm thầm được thắp lên.

Đầu năm 1941, sau ba mươi năm bôn ba tìm đường cứu nước, lãnh tụ

Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc và chọn Cao Bằng làm nơi xây dựng căn cứ

cách mạng. Từ Pác Bó, những chủ

trương lớn dần lan tới các bản làng.

Những cán bộ cách mạng ngày đêm

đi vào dân, vận động quần chúng,

xây dựng cơ sở, chuẩn bị lực lượng

cho một cuộc đấu tranh lâu dài.

Trong những câu chuyện bên bếp

lửa, trong những cuộc gặp bí mật

giữa núi rừng, người dân dần hiểu

rằng cái nghèo, cái khổ của mình

không chỉ là số phận của một gia

đình hay một bản nhỏ. Đằng sau đó

là nỗi đau chung của một đất nước chưa có độc lập.

Nông Văn Dền lớn lên trong những ngày như thế.

Cậu bé của bản Nà Mạ bắt đầu biết đến hai tiếng “cách mạng”, biết có

những con người đang phải sống và hoạt động bí mật để tìm đường giành lại độc

lập cho đất nước. Với một đứa trẻ, có thể những điều lớn lao ấy ban đầu chưa

thể hiểu hết. Nhưng Dền hiểu những điều rất gần: quê hương mình đang khổ,

đồng bào mình đang khổ và những người cán bộ đang được dân bản che chở là

những người đang làm một việc quan trọng cho đất nước.

Từ sự hiểu biết giản dị ấy, Dền bước những bước đầu tiên vào hoạt động

cách mạng. Cậu làm những việc phù hợp với tuổi mình như: đưa thư, chuyển tin,

dẫn đường cho cán bộ, quan sát tình hình, canh gác cho những cuộc họp bí mật.

Những việc tưởng nhỏ nhưng trong hoàn cảnh cách mạng còn hoạt động bí mật

lại chứa đựng biết bao hiểm nguy. Một lá thư nếu rơi vào tay địch có thể khiến

cả cơ sở bị lộ. Một con đường nếu bị theo dõi có thể dẫn kẻ thù đến nơi cán bộ

đang ẩn náu. Chỉ một phút sơ suất cũng có thể phải trả giá bằng sinh mạng của

nhiều người.

Bởi thế, người liên lạc nhỏ tuổi phải học cách quan sát, học cách im lặng

khi cần im lặng, phải nhớ từng lối mòn, từng bờ suối, từng dấu hiệu bất thường

trên đường đi. Dền không trưởng thành bằng những bài học được viết trên bảng.

Cậu trưởng thành qua từng nhiệm vụ giữa một thời cuộc mà ngay cả tuổi thơ

cũng sớm phải biết thế nào là trách nhiệm.

Ngày 15 tháng 5 năm 1941, tại vùng Pác Bó, Đội Nhi đồng cứu quốc

được thành lập với năm đội viên đầu

tiên. Nông Văn Dền mang bí danh

Kim Đồng; Nông Văn Thàn mang bí

danh Cao Sơn; Lý Văn Tinh là

Thanh Minh; Lý Thị Nì là Thủy Tiên

và Lý Thị Xậu là Thanh Thủy. Trong

năm đội viên ấy, Kim Đồng được tín

nhiệm bầu làm Đội trưởng.

Ngày hôm ấy, giữa núi rừng

Cao Bằng, có lẽ không ai có thể hình

dung rằng tổ chức nhỏ bé với năm

thiếu niên ấy sau này sẽ trở thành cội

nguồn của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh với biết bao thế hệ đội viên

tiếp nối. Càng không ai biết rằng người Đội trưởng nhỏ tuổi đứng trong hàng

ngũ đầu tiên ấy rồi sẽ trở thành một cái tên được thiếu nhi cả nước nhắc đến.

Những đội viên năm 1941 không có một tuổi thơ giống thiếu nhi hôm nay.

Các em không khoác trên vai trách nhiệm của người lớn, nhưng thời cuộc đã

khiến tuổi thơ sớm biết sẻ chia công việc chung. Những bước chân nhỏ bé trở

thành bước chân liên lạc. Những đôi mắt trong trẻo biết quan sát những dấu hiệu

nguy hiểm. Những con đường đến bản bên, qua bờ suối, qua cánh rừng không

chỉ còn là con đường quen thuộc của trẻ nhỏ miền núi mà có lúc trở thành tuyến

đường đưa cán bộ vượt qua vòng kiểm soát của địch.

Kim Đồng đi trên những con đường ấy ngày này qua ngày khác.

Có lẽ khi ấy anh chưa từng nghĩ mình đang làm một điều để sau này lịch

sử ghi nhớ. Anh chỉ biết lá thư phải đến đúng người, cán bộ phải được đưa qua

nơi an toàn, cuộc họp phải được bảo vệ. Chính ở đó, vẻ đẹp của Kim Đồng hiện

lên gần gũi hơn mọi lời ca ngợi: một người thiếu niên biết làm tròn phần việc

của mình trong hoàn cảnh khó khăn nhất.

Tháng 8 năm 1942, Kim Đồng có dịp được gặp Bác Hồ tại hang Nộc Én

và được Bác giao nhiệm vụ làm liên lạc trong thời gian Người hoạt động tại Pác

Bó. Đối với một cậu bé miền núi mới mười ba tuổi, đó chắc hẳn là một kỷ niệm

đặc biệt. Nhưng niềm vinh dự ấy cũng đồng nghĩa với trách nhiệm lớn hơn.

Phong trào cách mạng càng phát triển, sự lùng sục của kẻ thù càng trở nên gắt

gao. Những con đường quen thuộc có thể bất cứ lúc nào xuất hiện lính tuần tra.

Những cuộc họp phải diễn ra trong bí mật. Mỗi chuyến liên lạc đều đứng giữa

ranh giới mong manh của bình yên và hiểm nguy.

Rồi buổi sáng định mệnh của tháng Hai năm 1943 đã đến. Hôm ấy, cán bộ

cách mạng đang có cuộc họp quan trọng. Kim Đồng cùng đồng đội làm nhiệm

vụ canh gác, bảo vệ vòng ngoài. Giữa lúc mọi người đang tập trung cho cuộc

họp, anh phát hiện quân địch đang tiến tới khu vực.

Nguy hiểm đã ở rất gần.

Nếu địch bất ngờ ập vào, những cán bộ bên trong có thể bị bắt và cơ sở

cách mạng có nguy cơ bị phá vỡ. Không có nhiều thời gian để báo tin, càng

không có thời gian để cân nhắc cho riêng mình. Kim Đồng nhanh chóng phát tín

hiệu báo động, đồng thời tìm cách thu hút quân địch về phía mình để cán bộ có

thời gian rút lui. Giữa khoảnh khắc ấy, người thiếu niên mười bốn tuổi đứng

trước một lựa chọn mà có lẽ ngay cả người trưởng thành cũng khó bình thản đối

diện. Phía sau anh là đồng đội và những cán bộ cần được bảo vệ. Phía trước là

quân địch với súng đạn. Kim Đồng đã chạy về phía khác, kéo sự truy đuổi của

địch rời xa nơi diễn ra cuộc họp.

Rồi tiếng súng vang lên giữa núi rừng Nà Mạ.

Rạng sáng ngày 15 tháng 2 năm 1943, Kim Đồng ngã xuống trên mảnh

đất quê hương. Anh mới mười bốn tuổi. Tiếng súng cướp đi cuộc đời người liên

lạc nhỏ tuổi cũng trở thành tiếng

báo động để những cán bộ phía sau

kịp thời rút lui an toàn. Nhiệm vụ

cuối cùng đã được hoàn thành bằng

chính sinh mạng của người Đội

trưởng thiếu niên.

Lịch sử đôi khi được ghi lại

bằng những dòng rất ngắn như:

ngày sinh, ngày hy sinh, nhiệm vụ,

thành tích. Nhưng phía sau những

dòng chữ ấy là một cuộc đời chưa

kịp lớn. Mười bốn tuổi – cái tuổi

mà hôm nay một đứa trẻ vẫn còn được cha mẹ chở đến trường, vẫn háo hức

trước một chuyến tham quan, vẫn có thể buồn vui vì một điểm số hay một trận

bóng cùng bạn bè. Kim Đồng cũng từng là một đứa trẻ như thế. Anh từng có mẹ,

có mái nhà, có con đường quen thuộc dẫn về bản, có những ngày tuổi thơ giữa

núi rừng Cao Bằng. Chỉ khác rằng thời đại anh sống đã đặt trước tuổi mười bốn

một thử thách quá lớn, và người thiếu niên ấy đã lựa chọn đặt nhiệm vụ, đồng

đội và cách mạng lên trước sự an toàn của bản thân mình.

Hai năm sau ngày Kim Đồng hy sinh, mùa thu năm 1945, đất nước giành

được độc lập. Chắc chắn người thiếu niên Nà Mạ không thể nhìn thấy lá cờ đỏ

sao vàng tung bay trong ngày độc lập, không thể nghe bản Tuyên ngôn Độc lập

vang lên giữa Quảng trường Ba Đình. Nhưng trong thắng lợi ấy có phần đóng

góp của biết bao con người đã âm thầm làm nhiệm vụ và ngã xuống trước ngày

đất nước được hưởng tự do. Kim Đồng là một trong những người như thế.

Thời gian tiếp tục trôi. Đội Nhi đồng cứu quốc ngày nào trưởng thành

cùng cách mạng, qua nhiều lần đổi tên và đến năm 1970 chính thức mang tên

Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ

Chí Minh.

Từ năm đội viên đầu

tiên giữa núi rừng Pác Bó, tổ chức

Đội đã trở thành mái nhà chung

của biết bao thế hệ thiếu nhi Việt

Nam. Còn tên người Đội trưởng

đầu tiên vẫn được nhắc lại trong

những buổi sinh hoạt Đội, trong

những trang sách lịch sử, trong lời

kể của thầy cô và trong bài hát

quen thuộc về người thiếu niên

anh hùng.

Kim Đồng được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân

dân. Tên anh được đặt cho những con đường, những liên đội và nhiều ngôi

trường trên khắp đất nước. Nhưng có lẽ điều khiến một người anh hùng thực sự

sống lâu trong ký ức dân tộc không chỉ là những tấm bia, tượng đài hay tên gọi.

Đó là khi câu chuyện của họ vẫn có thể khiến những con người sinh ra nhiều

thập niên sau biết xúc động, biết suy nghĩ và biết tự hỏi mình phải sống như thế

nào trước những điều thế hệ trước đã đánh đổi để trao lại.

Bởi vậy, khi tên Kim Đồng hiện diện trên cổng một ngôi trường tiểu học

hôm nay, giữa người thiếu niên Nà Mạ năm 1943 và những đứa trẻ đang cắp

sách đến trường dường như hình thành một cuộc gặp gỡ rất đặc biệt của lịch sử.

Mỗi buổi sáng, học sinh Trường Tiểu học Kim Đồng bước qua cánh cổng

mang tên anh để vào lớp. Các em có thể chưa hiểu hết những năm tháng chiến

tranh, càng khó hình dung một người chỉ hơn mình vài tuổi từng phải vượt rừng

chuyển thư, canh gác cho cán bộ và cuối cùng ngã xuống giữa làn đạn. Nhưng

chính vì vậy, câu chuyện về Kim Đồng càng cần được kể lại bằng những điều

gần gũi nhất.

Con đường đến trường hôm nay không còn là con đường liên lạc đầy

hiểm nguy của Kim Đồng năm ấy. Chiếc cặp trên vai các em không chứa những

lá thư bí mật mà là sách vở. Tiếng động mỗi sáng không phải tiếng súng vọng từ

núi rừng mà là tiếng trống trường gọi học sinh vào lớp. Khoảng cách hơn tám

mươi năm ấy chính là khoảng cách mà biết bao thế hệ đã đánh đổi bằng tuổi trẻ,

máu và nước mắt để nối từ chiến tranh đến hòa bình.

Vì thế, giáo dục truyền thống về Kim Đồng tại ngôi trường mang tên anh

không nhất thiết phải bắt đầu bằng những lời thật lớn. Có khi chỉ cần sau một

buổi chào cờ, một người

thầy kể cho học sinh nghe

rằng Kim Đồng ngày hy

sinh cũng chỉ là một thiếu

niên. Có khi trong một tiết

học lịch sử, các em được

nhìn thấy hình ảnh quê

hương, được biết về năm

đội viên đầu tiên của Đội

Nhi đồng cứu quốc và hiểu vì sao tên Kim Đồng đã trở thành một phần của lịch

sử thiếu nhi Việt Nam. Từ những câu chuyện ấy, cái tên trên cổng trường dần

không còn là một danh xưng quen thuộc mà trở thành niềm tự hào, thành lời

nhắc nhở nhẹ nhàng về trách nhiệm của mỗi học sinh.

Câu chuyện về Kim Đồng sẽ còn được nối dài khi từ mái trường, những

điều các em được nghe về anh theo bước chân trở về từng gia đình. Trong câu

chuyện giữa cha mẹ và con cái, trong một trang sách được cùng nhau mở lại,

hay chỉ từ câu hỏi giản dị rằng hôm nay con đã hiểu thêm điều gì về người anh

hùng mà ngôi trường mình mang tên, lịch sử sẽ không còn là những mốc thời

gian nằm yên trên trang giấy. Lịch sử trở thành ký ức được trao truyền, để những

đứa trẻ sinh ra trong hòa bình hiểu rằng phía sau cuộc sống bình yên mình đang

có là tuổi trẻ, là sự lựa chọn và cả sự hy sinh của những con người đã sống trước

mình. Khi gia đình cùng nhà trường vun đắp sự hiểu biết ấy, lòng biết ơn cũng

không cần bắt đầu bằng những điều lớn lao. Nó lặng lẽ lớn lên trong cách một

đứa trẻ biết quý trọng việc học, biết yêu thương, trung thực, giữ lời, sẻ chia và

có trách nhiệm với những điều thuộc về mình.

Bởi học Kim Đồng trong thời bình không phải là yêu cầu những đứa trẻ

hôm nay làm lại những điều phi thường của một thời chiến tranh. Mỗi thời đại

có một cách riêng để con người thể hiện trách nhiệm với quê hương. Nếu Kim

Đồng năm xưa đã đi qua những con đường núi với lá thư liên lạc được giữ gìn

bằng cả lòng dũng cảm, thì học sinh hôm nay đi trên con đường đến trường với

sách vở trên vai, với cơ hội học tập và trưởng thành mà các thế hệ trước đã góp

phần đánh đổi để có được. Làm tốt một bài học, trung thực trước một lỗi lầm,

giữ một lời hứa, biết nghĩ đến người khác, biết trân trọng những gì mình đang có

– những việc tưởng rất nhỏ ấy chính là cách trách nhiệm được hình thành trong

một thời đại không còn tiếng súng.

Và có lẽ, đó cũng là ý nghĩa sâu xa khi một mái trường mang tên Kim

Đồng. Một cái tên được đặt trên cổng trường không chỉ để mỗi ngày thầy cô và

học sinh đọc lên, mà để câu chuyện phía sau cái tên ấy tiếp tục được kể, được

nhớ và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Mỗi buổi sáng, khi học sinh

Trường Tiểu học Kim Đồng bước qua cánh cổng trường, giữa các em và người

thiếu niên của bản Nà Mạ năm xưa dường như có một sợi dây rất dài của lịch sử

nối lại. Hơn tám mươi năm trước, một cậu bé cũng ở tuổi học trò đã bước trên

những con đường núi để làm nhiệm vụ cho cách mạng. Hơn tám mươi năm sau,

những đứa trẻ mang khăn quàng đỏ bước vào lớp học dưới bầu trời hòa bình.

Một bên là lá thư được giấu kín giữa những ngày gian nguy, một bên là trang

sách được mở ra trong lớp học sáng đèn. Hai hình ảnh thuộc về hai thời đại,

nhưng đều gặp nhau ở giá trị của trách nhiệm và niềm tin vào ngày mai.

Hơn tám mươi năm đã đi qua kể từ buổi sáng tháng Hai năm 1943. Nà Mạ

của hôm nay đã mang một

dáng hình khác. Những con

đường mới đã mở qua núi, trẻ

em được đến trường, màu

xanh bình yên đã phủ lên

mảnh đất từng chứng kiến

những năm tháng cách mạng

đầy gian nan. Nơi Kim Đồng

ngã xuống, các thế hệ sau vẫn

tìm về, lặng lẽ thắp một nén

hương trước người Đội trưởng

nhỏ tuổi. Thời gian có thể làm những dấu chân năm cũ mờ đi trên lối núi, có thể

phủ cây xanh lên những nơi từng vang tiếng súng, nhưng thời gian không thể

làm người thiếu niên ấy già thêm một tuổi. Kim Đồng vẫn mãi ở tuổi mười bốn

– cái tuổi của những ước mơ vừa bắt đầu, của một cuộc đời còn cả chặng đường

dài phía trước.

Có lẽ chính vì mãi mãi ở tuổi mười bốn nên Kim Đồng chưa bao giờ trở

nên xa cách với trẻ em. Từ Nông Văn Dền của bản Nà Mạ năm ấy đến những

học sinh Trường Tiểu học Kim Đồng hôm nay là khoảng cách của hơn tám thập

niên, nhưng nhìn sâu vào hai tuổi thơ ấy, chúng ta càng thấm thía giá trị của hòa

bình. Kim Đồng năm ấy cầm thư vượt qua vòng vây, những học sinh hôm nay

cầm sách bước vào lớp. Chính khoảng cách giữa hai hình ảnh ấy đã kể một câu

chuyện lớn hơn mọi lời giải thích hòa bình hôm nay đã được đi tới từ biết bao hy

sinh của ngày hôm qua.

Rồi những học sinh hôm nay cũng sẽ trưởng thành. Một ngày nào đó, các

em sẽ rời mái Trường Tiểu học Kim Đồng, đi trên những con đường rộng dài

hơn của cuộc đời. Có em sẽ trở thành người thầy, người bác sĩ, người chiến sĩ;

có em sẽ làm những công việc rất bình dị. Nhưng nếu từ những năm tháng đầu

đời dưới mái trường mang tên anh, các em mang theo được sự trân trọng đối với

lịch sử, lòng biết ơn đối với những người đi trước, biết quý giá trị của hòa bình

và hiểu rằng mỗi người đều cần sống có trách nhiệm với gia đình, cộng đồng và

quê hương, thì câu chuyện bắt đầu từ bản Nà Mạ năm nào vẫn đang được viết

tiếp.

Buổi sáng ngày 15 tháng 2 năm 1943 đã lùi sâu vào lịch sử. Tiếng súng

giữa núi rừng Nà Mạ năm ấy cũng đã im từ rất lâu. Nhưng người thiếu niên ngã

xuống trong buổi bình minh ấy chưa bao giờ thực sự rời khỏi những thế hệ thiếu

nhi Việt Nam. Anh ở lại trong lịch sử Đội, trong những trang sách, trong lời kể

của thầy cô, trong những bài hát, trong tên những con đường và những mái

trường. Anh còn ở lại mỗi khi một đứa trẻ biết rằng trước mình đã từng có một

cậu bé tên Nông Văn Dền, mang bí danh Kim Đồng, tuổi đời mới mười bốn

nhưng trong giây phút hiểm nguy đã lựa chọn bảo vệ đồng đội và hoàn thành

nhiệm vụ của mình.

Có những cuộc đời không dài theo năm tháng nhưng lại sống rất lâu trong

ký ức của một dân tộc. Có những người không kịp đi hết tuổi thanh xuân, nhưng

chính tuổi trẻ họ gửi lại đã góp phần mở đường để những thế hệ sau được lớn

lên, được học tập, được ước mơ và đi trọn những năm tháng thanh xuân của

mình. Kim Đồng là một người như thế.

Từ con đường nhỏ giữa núi rừng Nà Mạ năm 1943 đến sân Trường Tiểu

học Kim Đồng rộn tiếng trẻ thơ hôm nay là hơn tám mươi năm đất nước đi qua

chiến tranh để đến hòa bình. Người thiếu niên năm ấy vẫn mãi mười bốn tuổi,

nhưng câu chuyện của anh thì chưa bao giờ dừng lại. Nó được trao từ thế hệ này

sang thế hệ khác, như một ngọn lửa được gìn giữ qua năm tháng – để những

người đang sống hôm nay biết cúi mình trước quá khứ, biết nâng niu cuộc sống

bình yên của hiện tại và biết sống sao cho xứng đáng với tương lai mà những

người đi trước đã gửi lại