Tuổi trẻ lên đường trong những ngày đầu kháng chiến

Nào ngờ các đêm hội đầu tiên ấy lại là đêm cuối cùng đối với tuổi trẻ chúng tôi, bởi tình thế đã đổi thay thật mau lẹ. Được quân Nhật¹ tiếp sức, quân đội viễn chinh Pháp đổ bộ từ biển lên đánh chiếm Nha Trang vào cuối tháng Mười năm 1945. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của nhân dân các tỉnh miền Nam Trung Bộ² bắt đầu.

Không khí chiến tranh lan nhanh đến quê tôi. Các buổi chợ mai Ninh Hòa không còn đầy ắp những đặc sản từ Hòn Khói lên, từ đèo Ma-drắc xuống nữa! Những chuyến tàu chở các đoàn quân Nam tiến từ phía Bắc vào đến ga Ninh Hòa thì dừng lại. Từ các toa tàu từng đoàn người đổ xuống đứng lố nhố chật ních cả sân ga. Tất cả đều là thanh niên tuổi còn rất trẻ, phần lớn mười tám đôi mươi, quần áo quân phục màu cỏ úa, đầu đội mũ ca lô, nói đủ thứ giọng mà tôi chỉ phân biệt được là giọng Bắc. Một âm thanh ồn ào, náo nhiệt, xen vào những tiếng hỏi và những thắc mắc mà bây giờ tôi vẫn còn nhớ: “Nha Trang phía nào, còn xa không?” - “Đường 21 đi Buôn Ma Thuột đâu?” - ‘Tại sao không đi tiếp, đến nơi có mặt trận?”.

Những ngày này cứ mỗi lần có tiếng tàu từ hướng Bắc vọng về là lòng tôi lại'bùng ỉên một ước nguyện gia nhập đội quân Nam tiến.

Một buổi sáng đầu tháng Mười năm 1945, sau khi đi lại nhiều lần, vừa đi vừa đắn đo suy nghĩ, cuối cùng tôi mạnh dạn đến đặt vấn đề với anh chỉ huy đặt cơ quan ở một căn nhà lá cạnh ngã ba đường vào thị trấn Ninh Hòa.

- Xin anh cho tôi được...

- Nào có gì đồng chí cứ nói, không có ai nghe đâu mà sợ.

- Dạ thưa... - tôi sẵng ho để lấy giọng nói tiếp - tôi muốn được đi chiến đấu.

Tôi vừa dứt lời, anh đã đứng dậy bắt tay tôi lắc mạnh nhiều lần, cười rạng rỡ:

- Cám ơn... cám ơn đồng chí! - vừa nói anh vừa ôm lấy tôi, nhấn mạnh - Đội quân Nam tiến mà có được thanh niên địa phương tham gia thì thuận lợi biết mấy.

Ngay chiều hôm ấy tôi được phân công về trung đội anh Xuân.

Cái đêm đầu của cuộc đời quân ngũ thật vui, cứ chong mắt không sao ngủ được, nhưng khi nghe tiếng còi báo thức thì tôi bật dậy thật nhanh và tỉnh như sáo.

Hàng ngày chỉ mong các anh chỉ huy giao nhiệm vụ, và khi nhận việc là khó mấy tôi cũng chỉ nghĩ cách làm bằng được.

Một hôm, anh Xuân chỉ huy trung đội gọi tôi đến trước tấm bản đồ-nhỏ dùng trong các trường học hồi đó hỏi tôi:

- Đồng chí Tư Cụ cho biết tình hình cụ thể về đường sá trong khu vực ta đóng quân.

Nhìn qua tấm bản đồ tôi đã nói vanh vách các chi tiết về những đường sá quanh khu vực Ninh Hòa, về các đèo trên đường số 1 và trên đường 21, đoạn từ đèo Ma-drắc trở xuống. Nghe tôi kể xong, các anh bảo địch không dễ gì tràn vào Ninh Hòa nếu ở các đoạn đèo này ta bố trí lực lượng đánh trả, kết hợp phá hoại mặt đường.

Tôi không được phép dự bàn luận về kế hoạch quân sự nhưng rất tự hào thấy mình đóng góp phần hiểu biết về quê hương của mình và ngầm đồng ý với những trao đổi của các đồng chí chỉ huy.

Ninh Hòa những ngày này như hậu cứ của các mặt trận Nha Trang, Buôn Ma Thuột. Rất căng thẳng, khẩn trương nhưng cũng tấp nập, đông vui và bình tĩnh, sẵn sàng. Hậu phương và tiền tuyến nối quyện với nhau qua tin tức chiến sự được thông báo hàng ngày, qua các lực lượng được phái ra phía trước hỗ trợ và qua số anh em thương, bệnh binh được chuyển về đây cứu chữa: Hơn 1.000 quân Pháp đổ bộ lên Nha Trang từ cuối tháng Chín đến nay vẫn bị ba tiểu đoàn bộ đội Nam tiến tiến công, bao vây. Ở Ba Ngòi được ta vận động, giải thích kết họp với tiến công quân sự, nên khi quân Nhật rút về Cam Ranh đã để lại cho ta trên 1.000 súng các loại. Tại mặt trận Phan Thiết, Phan Rang, các đơn vị bộ đội Nam tiến vào chi viện kịp thời, đã phối họp với lực lượng vũ trang tại chỗ chiếm lại và làm chủ hai thị xã này. Tại Buôn Ma Thuột, ta phục kích diệt 38 xe địch, v.v...

Ninh Hòa vẫn đứng vững trong tình thế bị địch bao vây từ ba phía; đông, tây, nam. Ngày 27 tháng 9 năm 1945 chúng tôi đã đuổi quân Nhật về đồn khi chúng vừa kéo ra định tập kích vào một đơn vị Nam tiến đóng gần nhà ga. Cùng ngày, chúng tôi vô cùng phấn khởi được nghe anh Xuân thông báo: Quân Nhật từ Tây Nguyên theo đường 21 tiến về Ninh Hòa đã bị một đơn vị Nam tiến phục kích sẵn ở đèo Phượng Hoàng, bắt sống toàn bộ. Bọn Nhật ở Ninh Hòa được tin này đã hoảng hốt rút chạy về Nha Trang ngay chiều hôm ấy, giao lại cho ta 240 súng các loại.

Tôi được đồng chí chỉ huy trung đội trang bị cho một khẩu súng trường Nhật. Một khẩu súng và hai bao đầy ắp đạn hẳn hoi. Tôi say sưa sống những ngày kháng chiến đầu tiên trên mảnh đất quê hương mình. Có thể nói đây là những ngày tháng đầy khí thế sục sôi cách mạng đối với mỗi người dân Khánh Hòa nói chung và với bản thân tôi nói riêng. Bài học ban đầu này, cái thời điểm tuy ngắn ấy nhưng lại không thoáng qua chút nào. Bởi vì điều quan trọng nhất giúp tôi rèn luyện bản lĩnh và giàu nghị lực để vượt qua thử thách đầu tiên của chiến tranh, để hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao - chính là lòng yêu quê hương, nơi đã sinh ra mình và mình không bao giờ được thiếu trách nhiệm với quê hương, đất nước.