Tướng Nguyễn Sơn và cuộc Vạn lý trường chinh 7.200 ngày trên đất Trung Quốc
Nhắc đến Lưỡng quốc Tướng quân Nguyễn Sơn - Hồng Thủy (1908-1956) giới nghiên cứu lịch sử đã tốn không ít giấy mực để lý giải về một hiện tượng lạ và độc đáo trong lịch sử quân sự của Việt Nam - Trung Quốc và Thế giới. Thế nhưng, ít người biết rằng, với tư cách là đặc phái viên của Lãnh tụ Hồ Chí Minh cử tham gia giúp phong trào Cộng sản Trung Quốc, đã gần 100 năm trôi qua, những dấu tích về quãng đời hoạt động cách mạng cũng được ví như “vạn lý trường chinh” của Lưỡng quốc Tướng quân vẫn còn in đậm, còn những dấu chứng mà nhân dân Trung Quốc vẫn tôn thờ, là địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống cách mạng cho nhân dân Trung Hoa đại lục hôm nay.
Chúng tôi đã theo dấu chân ông, bằng đủ các phương tiện hiện đại của Trung Quốc ngày ngay như máy bay, tàu cao tốc, tàu thủy, trong 3 năm đi lại con đường “Vạn lý trường chinh” dài 12.500km trên đất nước Trung Hoa để ghi lại sự ngưỡng vọng của người dân bản địa đối với Lưỡng quốc Tướng quân Nguyễn Sơn - Hồng Thủy.
Người học viên xuất sắc của trường Quân sự Hoàng Phố
Tướng Nguyễn Sơn sinh năm 1908, tên thật là Vũ Nguyên Bác, quê làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm, Hà Nội. Từ nhỏ được sống trong bầu không khí đấu tranh yêu nước của đồng bào cả nước, được nghe những câu chuyện về “Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục” qua lời kể của cha mẹ, được đọc sách báo cách mạng tiến bộ của Nguyễn Ái Quốc gửi về từ hải ngoại... nên ông sớm bộc lộ tư chất của một người có chí lớn, đầy bản lĩnh.
Cuộc đời ông đã có bước ngoặt lớn vào năm 1925. Khi đó ông gặp Nguyễn Công Thu, học viên khóa chính trị đầu tiên ở Quảng Châu, người được đồng chí Vương (Nguyễn Ái Quốc) giao nhiệm vụ về Việt Nam đưa một số thanh niên giàu lòng yêu nước sang Quảng Châu dự lớp huấn luyện chính trị khóa 2. Bởi từ đây ông “bắt đầu tiếp thu những hiểu biết về khoa học xã hội, A, B, C về chủ nghĩa cộng sản, nhất là được Hồ Chí Minh tổng kết lịch sử phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của Việt Nam. Và tôi tin tưởng ở con đường cơ bản là phải tuyên truyền, tổ chức quần chúng để khởi nghĩa vũ trang và trên một mức độ nào đó dựa vào viện trợ của cách mạng quốc tế” (trích “Tự truyện của tôi” - Nguyễn Sơn). Lưỡng Quốc tướng quân Nguyễn Sơn - Hồng Thủy được lãnh tụ Hồ Chí Minh phong hàm Thiếu tướng ngày 20.1.1948 và được Trung Quốc phong tướng ngày 27.9.1955.
Một buổi chiều cuối tháng 4 năm 2014, tôi đến bến tàu ở ngoại ô phía Đông của thành phố Quảng Châu để ra đảo Trường Châu khu Hoàng Phố, nơi có trường Quân sự Hoàng Phố mà Lưỡng quốc Tướng quân Nguyễn Sơn - Hồng Thủy từng là học viên năm từ 1926. Trường do Tôn Trung Sơn mở với sự giúp đỡ giảng dạy, đào tạo của cố vấn Liên Xô từ cuối năm 1924 để đào tạo cán bộ quân đội. Hiện nơi đây trở thành một trong những khu lưu niệm lịch sử và địa điểm tham quan du lịch của thành phố, hàng ngày mở cửa đón du khách trong nước và quốc tế.
Bước qua cổng Trường đề dòng chữ “Lục quân quân quan học hiệu” (Trường Sĩ quan Lục quân), tôi đi tham quan mấy dãy nhà hai tầng có hành lang nối thông nhau, gồm khu dạy học, ký túc xá, nhà ăn và phòng trưng bày. Phòng trưng bày mỗi góc đều được tái hiện nguyên trạng gần trăm năm về trước, khi các học viên được đào tạo ở đây, từ bàn ghế, sách vở trong lớp học đến đồ dùng cá nhân, chăn gối... trong số đó có các bậc cách mạng tiền bối của Đảng Cộng sản Việt Nam như Lê Thiết Hùng, Hồng Thủy, Phùng Chí Kiên, Lê Hồng Phong, Vương Thừa Vũ, Phùng Thế Tài, Lương Văn Tri ....
Khu trường này được xây dựng trên diện tích 10.600m2 và trong một buổi chiều tôi đã tìm được hai tấm bia khắc danh sách các giảng viên và học viên từ khóa I đến khóa VII ở trước cổng trường. Không mất quá nhiều thời gian tôi đã có thể tìm thấy hai chữ “Hồng Thủy” trong danh sách của các học viên khóa IV.
Đối chiếu vào lịch sử và hồi ký của Lưỡng quốc Tướng quân Nguyễn Sơn - Hồng Thủy, trong thời gian ở Quảng Châu, sau khi được Bác Hồ đặt cho tên mới là Lý Anh Tự cho Vũ Nguyên Bác, ông đã gia nhập Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên và là một thành viên của gia đình cách mạng họ Lý, lấy theo tên tiếng Trung của Lê-nin (Lý Ninh), Bác Hồ là Lý Thụy, ngoài ra còn có Lý Phương Đức, Lý Phương Thuận, Lý Tự Trọng, Lý Quý (Trần Phú), Lý Tống (Phạm Văn Đồng)...
Do có thành tích học tập xuất sắc, Lý Anh Tự được giữ lại công tác tại trường Quân sự Hoàng Phố. Trước khi rời Quảng Châu, Nguyễn Ái Quốc cũng chỉ thị cho Lý Anh Tự ở lại tham gia đấu tranh cùng những người cộng sản Trung Quốc. Còn đại bộ phận học viên khóa IV đều tỏa về các địa phương, đơn vị công tác. Năm 1927, bọn phản động trong Quốc dân đảng do Tưởng Giới Thạch cầm đầu đã liên tiếp gây nên các vụ tàn sát những người cách mạng, như vụ ngày 12.4 tại Thượng Hải, ngày 15.7 ở Vũ Hán và hàng loạt vụ tàn sát đẫm máu ở Quảng Châu, giết hại hàng loạt đảng viên cộng sản, trong đó có những người cộng sản Việt Nam.
Nhận rõ bộ mặt phản động của Quốc dân đảng, tháng 8 năm 1927, Lý Anh Tự được Trần Nhất Dân, một cán bộ của Đảng Cộng sản Trung Quốc giới thiệu gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc. Việc bí mật gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc khi mới 19 tuổi càng khẳng định bản lĩnh, tính quyết đoán hiếm có cùng ý chí sẵn sàng xả thân và tinh thần quốc tế trong sáng của Lý Anh Tự. Nói về sự kiện này, Lưỡng quốc Tướng quân Nguyễn Sơn - Hồng Thủy bày tỏ trong tự truyện của mình rằng: “Việc vào Đảng lúc bấy giờ hoàn toàn bị chi phối bởi không khí sôi động, tình hình khẩn trương lúc đó. Tôi không thể nghĩ tới việc gì khác. Lời thề của tôi lúc đó là: ‘Sống vì Đảng, chết vì Đảng”.
Người chiến sĩ trong cuộc khởi nghĩa “Công xã Paris của Phương Đông”
Tháng 12 năm 1927, dưới sự lãnh đạo của các bậc tiền bối Đảng Cộng sản Trung Quốc như Trương Thái Lôi, Uẩn Đại Anh, Nhiếp Vĩnh Trăn, Diệp Kiếm Anh, tại Quảng Châu đã nổ ra cuộc khởi nghĩa vũ trang của công - nông - binh. Lý Anh Tự cùng hơn 30 cán bộ, học viên Việt Nam đang công tác, học tập tại trường Quân sự Hoàng Phố đã nhất tề tham gia khởi nghĩa do Diệp Kiếm Anh chỉ huy. Không sợ hiểm nguy, Lý Anh Tự đã cùng các chiến sĩ của Đảng Cộng sản Trung Quốc dũng cảm chiến đấu, xung phong vượt qua mưa bom bão đạn, đánh lui các cuộc tấn công của địch... Chính từ những ngày ác liệt này, Lý Anh Tự đã quyết định đổi tên thành Hồng Thủy, với hàm ý là dòng nước đỏ, dòng nước cách mạng, chỉ tiến về biển cả, không dừng...
Tôi đã tìm đến Bảo tàng lưu niệm khởi nghĩa Quảng Châu có địa chỉ ở số 200 đường Khởi Nghĩa (trước đây là đường Duy Tân, thành phố Quảng Châu). Đây là nơi thành lập chính quyền Xô viết Quảng Châu, dù chỉ tồn tại trong vòng 3 ngày song được mệnh danh là “Công xã Paris Phương Đông”. Cuộc khởi nghĩa Quảng Châu là một trong ba cuộc khởi nghĩa điển hình mà Đảng Cộng sản Trung Quốc quyết định tiến hành để lật đổ nền thống trị phản động Quốc dân đảng trong năm 1927. Nhân kỉ niệm 100 năm thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc (1921 - 2021), Ban Tuyên truyền Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc đưa Bảo tàng này vào danh sách những “Căn cứ giáo dục chủ nghĩa yêu nước toàn quốc tiêu biểu”.
