Tướng tình báo từng 9 năm hoạt động trong hàng ngũ địch, được giao soạn thông cáo đặc biệt ngày 30/4/1975 - Thiếu tướng Nguyễn Văn Khiêm (bí danh Sáu Trí)

Tướng tình báo từng 9 năm hoạt động trong hàng ngũ địch, được giao soạn thông cáo đặc biệt ngày 30/4/1975

Thiếu tướng Nguyễn Văn Khiêm (bí danh Sáu Trí), là một trong những cán bộ tình báo quân sự nổi tiếng trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.

Từ người thanh niên Gò Công đến điệp viên trong cơ quan an ninh đối phương

Thiếu tướng Nguyễn Văn Khiêm, còn được biết đến với các bí danh Phạm Duy Hoàng, Nguyễn Đức Trí và Sáu Trí, sinh ngày 6/6/1924, quê xã Bình Luông Đông, huyện Gò Công Đông, tỉnh Tiền Giang (cũ). Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống yêu nước, có cha là Nguyễn Văn Đồng-người từng tham gia hoạt động cách mạng và bị thực dân Pháp bắt giam.

Theo tư liệu về cuộc đời vị tướng tình báo, cha ông từng tham gia An Nam Cộng sản Đảng, hoạt động tại Pháp rồi trở về nước năm 1930. Sau khi bị bắt, tra tấn và giam giữ, ông được trả tự do năm 1937 nhưng mất không lâu sau đó.

Tháng 9/1945, sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Văn Khiêm tham gia công tác tuyên truyền tại Sài Gòn - Chợ Lớn. Đến tháng 3/1946, ông được cử học lớp tình báo sơ cấp, đồng thời trở thành cán bộ tình báo thuộc Ủy ban Kháng chiến miền Nam Việt Nam.

Trong quá trình tham gia kháng chiến chống Pháp, người thanh niên quê Gò Công lần lượt đảm nhiệm các nhiệm vụ huấn luyện, quân báo tại Khu 7 và Sài Gòn-Chợ Lớn. Từ tháng 11/1946 đến tháng 2/1953, ông được giao những chức vụ như Trưởng ban Quân báo Khu 7, Trưởng ban Tổng kết và Trưởng ban Quân báo Sài Gòn.

Thiếu tướng Nguyễn Văn Khiêm. Ảnh: Tư liệu.

Đầu những năm 1950, hoạt động cách mạng tại Sài Gòn-Chợ Lớn gặp nhiều khó khăn khi lực lượng an ninh đối phương tăng cường truy lùng, bắt giữ cán bộ và đánh phá các cơ sở bí mật.

Trước tình hình đó, Đặc khu ủy Sài Gòn - Chợ Lớn chủ trương đưa cán bộ tình báo vào hoạt động ngay trong các cơ quan an ninh của đối phương để nắm tình hình, phát hiện những hoạt động truy quét và bảo vệ cơ sở cách mạng.

Theo hồi ức của ông Nguyễn Văn Khiêm được Báo Quân đội Nhân dân ghi lại, đồng chí Nguyễn Văn Linh-khi ấy là Bí thư Đặc khu ủy Sài Gòn-Chợ Lớn, giao nhiệm vụ tổ chức hoạt động này cho đồng chí Đào Tấn Xuân, tức Năm Thành. Sau quá trình lựa chọn nhân sự, người được giao nhiệm vụ là Nguyễn Văn Khiêm, khi ấy đang phụ trách quân báo đặc khu.

Tháng 3/1953, người cán bộ tình báo được bố trí thâm nhập hàng ngũ đối phương dưới vỏ bọc một người trở về theo chính quyền Quốc gia Việt Nam. Với sự hỗ trợ của những đầu mối có quan hệ trong ngành công an, ông trải qua nhiều cuộc thẩm vấn và kiểm tra trước khi được tiếp nhận vào làm việc.

Trong thời gian hoạt động nội tuyến, ông sử dụng những tên gọi và giấy tờ phù hợp với nhiệm vụ, đồng thời duy trì liên lạc bí mật với tổ chức cách mạng. Ông từng làm việc trong các cơ quan an ninh, cảnh sát của chính quyền Sài Gòn, qua đó thu thập thông tin liên quan đến các chiến dịch truy quét, hoạt động tình báo và tình hình nội bộ đối phương.

Từ tháng 3/1953 đến tháng 7/1962, người cán bộ quân báo hoạt động trong nội thành Sài Gòn. Đây là một trong những giai đoạn dài nhất trong cuộc đời hoạt động bí mật, ông phải trải qua nhiều lần kiểm tra, đối phó với những tình huống có nguy cơ bại lộ. Việc duy trì vỏ bọc trong cơ quan an ninh đối phương đòi hỏi người điệp viên phải tuân thủ chặt chẽ nguyên tắc hoạt động và hạn chế tối đa những cuộc tiếp xúc không cần thiết.

Đến năm 1962, khi có nguy cơ bị lộ, Nguyễn Văn Khiêm rời nội thành trở về căn cứ cách mạng, kết thúc gần một thập niên hoạt động trong bộ máy an ninh chính quyền Sài Gòn.

Chỉ huy Cụm tình báo A20 và mạng lưới điệp báo giữa Sài Gòn

Tháng 8/1962, ông Nguyễn Văn Khiêm trở lại lực lượng tình báo quân sự. Trong giai đoạn từ năm 1962 đến cuối năm 1973, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ Cụm trưởng Cụm tình báo A20, Phó trưởng phòng, Trưởng phòng Quân báo và Trưởng phòng Tình báo thuộc Bộ Tham mưu Miền.

Đầu năm 1963, tại căn cứ Bời Lời ở Tây Ninh, Cụm tình báo A20 được thành lập theo yêu cầu xây dựng mạng lưới điệp báo nội tuyến tại Sài Gòn. Đồng chí Trần Văn Danh, tức Ba Trần, thay mặt lãnh đạo Cục Tham mưu Miền giao nhiệm vụ chỉ huy đơn vị cho Sáu Trí.

Nhiệm vụ của cụm là tổ chức các cơ sở hoạt động bí mật, thu thập thông tin quân sự, chính trị, an ninh từ các cơ quan của chính quyền Sài Gòn, đồng thời bảo đảm đường dây liên lạc giữa nội thành và căn cứ.

Thiếu tướng tình báo Nguyễn Văn Khiêm (Sáu Trí, bên phải) và Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Tàu (Tư Cang). Ảnh: Tư liệu.

Một trong những công việc đầu tiên của người chỉ huy là khôi phục liên lạc với đồng chí Như Thơ, một cán bộ từng phối hợp hoạt động với ông tại Sài Gòn-Chợ Lớn. Do hai người đã mất liên lạc nhiều năm, trong khi Sáu Trí từng có nguy cơ bị lộ, việc nối lại quan hệ phải được tiến hành hết sức thận trọng.

Người chỉ huy A20 đã nhờ con gái mình làm đầu mối chuyển tín hiệu nhận biết đến Như Thơ. Một gói hà thủ ô được sử dụng trong quá trình móc nối, giúp xác nhận quan hệ cũ và từng bước nối lại đường dây liên lạc. Sau khi thiết lập được đầu mối ban đầu, Cụm A20 tiếp tục xây dựng những cơ sở mới trong nội thành, hình thành mạng lưới phục vụ công tác nắm tình hình và chuyển tin về căn cứ.

Trong số các cán bộ, điệp viên từng hoạt động trong hệ thống tình báo do Sáu Trí chỉ huy có Nguyễn Văn Lễ, tức Ba Lễ, mang mật danh H3, người hoạt động trong bộ máy chính quyền Sài Gòn và sau này giữ chức Chủ tịch Ủy ban Thương binh xã hội của Hạ viện Việt Nam Cộng hòa.

Theo Báo Người Lao Động, Nguyễn Văn Lễ có quan hệ họ hàng với Nguyễn Văn Khiêm và được ông hướng dẫn tham gia hoạt động tình báo. Sau đó, Ba Lễ trở thành một trong những điệp viên quan trọng của Cụm A20, thu thập thông tin từ bên trong chính quyền đối phương.

Mạng lưới điệp báo tiếp tục được mở rộng, có sự tham gia của nhiều cán bộ hoạt động ở các vị trí khác nhau. Những tin tức được thu thập và chuyển về căn cứ phục vụ công tác đánh giá tình hình chính trị, quân sự và hoạt động chỉ đạo chiến trường của lực lượng cách mạng.

Trong những năm 1965-1968, Sáu Trí đảm nhiệm công việc chỉ huy khối điệp báo thuộc cơ quan tình báo quân sự Quân giải phóng miền Nam. Từ năm 1969 đến năm 1973, ông tiếp tục giữ cương vị lãnh đạo Phòng Tình báo thuộc Bộ Tham mưu Miền, dưới sự chỉ đạo của đồng chí Trần Văn Danh.

Cuối năm 1973, người sĩ quan tình báo được điều động ra miền Bắc. Từ tháng 1/1974 đến tháng 3/1975, ông tham gia lớp bổ túc quân sự cao cấp tại Học viện Quân sự, chuẩn bị nhận nhiệm vụ mới trong giai đoạn cuối cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Bí mật trở lại Sài Gòn, tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh năm 1975

Tháng 4/1975, khi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân bước vào giai đoạn quyết định, Nguyễn Văn Khiêm được điều động từ Học viện Quân sự trở lại miền Nam, giữ chức Phó trưởng Đoàn 22 thuộc Bộ Tham mưu Miền, tham gia công tác tình báo phục vụ Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Sau khi về đến Lộc Ninh, Sáu Trí gặp đồng chí Trần Văn Danh để nhận nhiệm vụ. Ông được giao bí mật thâm nhập Sài Gòn, nối lại liên lạc với các cơ sở tình báo trong nội thành, đặc biệt là Nguyễn Văn Lễ (Ba Lễ), nhằm triển khai công tác binh vận, góp phần hạn chế sự chống trả của quân đội Sài Gòn khi lực lượng Quân giải phóng tiến vào thành phố.

Ngày 26/4/1975, sử dụng giấy căn cước của chính quyền Sài Gòn đã được chuẩn bị trước, Sáu Trí theo xe của Ba Lễ vượt qua các trạm kiểm soát. Khoảng 18 giờ cùng ngày, ông đến nhà người điệp viên trên đường Nguyễn Tri Phương, khu vực Chợ Lớn, bắt đầu triển khai nhiệm vụ được giao.

Một trong những đầu mối được Sáu Trí tiếp xúc là đại tá Lộc, người được giao chỉ huy Liên đoàn 316 Biệt động quân thuộc quân đội Sài Gòn. Đơn vị này có nhiệm vụ bảo vệ một phần tuyến phòng thủ nội đô, từ khu vực trường đua Phú Thọ đến ngã tư Bảy Hiền.

Ngày 28/4, thông qua sự bố trí của Ba Lễ, người chỉ huy tình báo gặp đại tá Lộc để vận động không chống trả lực lượng Quân giải phóng. Sáng 29/4, ông tiếp tục làm việc với cơ sở này, yêu cầu duy trì quyền kiểm soát Liên đoàn 316, hạn chế những hoạt động quân sự có thể cản trở các đơn vị đang tiến vào Sài Gòn.

Cũng trong ngày 28/4, kỹ sư Tô Văn Cang, một cơ sở thuộc Cụm tình báo A24, tìm đến nhà Ba Lễ gặp Sáu Trí. Theo hồi ức của vị tướng, ông Cang chuyển đề nghị của Nguyễn Văn Diệp-Tổng trưởng Tài chính trong nội các Dương Văn Minh, muốn gặp đại diện phía cách mạng để trao đổi về tình hình chiến sự.

Trước đề nghị này, Sáu Trí khẳng định bản thân không có thẩm quyền đại diện Chính phủ Cách mạng lâm thời để tiến hành thương lượng. Ông hướng dẫn phía chính quyền Sài Gòn liên hệ cơ quan đại diện bốn bên tại Tân Sơn Nhất, đồng thời phân tích tình hình quân sự và khuyến nghị chấm dứt kháng cự nhằm tránh thêm thương vong.

Ngày 30/4/1975, các cánh quân Quân giải phóng tiến vào Sài Gòn, đánh chiếm những mục tiêu trọng yếu, trong đó có Dinh Độc Lập. Tổng thống Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng vô điều kiện, đánh dấu sự sụp đổ của chính quyền Sài Gòn.

Sau khi các đơn vị Quân giải phóng kiểm soát những vị trí quan trọng trong thành phố, Sáu Trí gặp Thiếu tướng Nguyễn Hữu An, Tư lệnh Quân đoàn 2, và tướng Nam Long để trao đổi về việc sớm công bố thông báo chính thức trên Đài phát thanh Sài Gòn. Nội dung thông báo nhằm xác nhận tình hình, kêu gọi các đơn vị quân đội Sài Gòn tại những địa bàn chưa được giải phóng ngừng chiến đấu, hạ vũ khí và chấp hành mệnh lệnh đầu hàng.

Theo tư liệu hồi ức, Thiếu tướng Nguyễn Hữu An giao Sáu Trí khẩn trương chuẩn bị văn bản. Người cán bộ tình báo cùng Ba Lễ và kỹ sư Tô Văn Cang bàn bạc, thống nhất nội dung Bản thông cáo số 1, do ông Cang trực tiếp chấp bút. Sau khi hoàn thành dự thảo, Sáu Trí trình Thiếu tướng Nguyễn Hữu An xem xét và đề nghị ông đứng tên. Tuy nhiên, tướng An không nhận đứng tên cá nhân hoặc sử dụng danh nghĩa đơn vị mình chỉ huy, mà đề nghị công bố dưới danh nghĩa Bộ Tư lệnh Quân giải phóng Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định.

Tiếp đó, Sáu Trí phân công kỹ sư Tô Văn Cang và ông Giàu đến Đài phát thanh Sài Gòn để đọc bản thông cáo. Theo lời kể của các nhân chứng, ông Cang đọc trước, ông Giàu đọc sau và nội dung được phát lại cách nhau khoảng 5 phút, nhằm truyền đạt thông tin đến các đơn vị quân đội Sài Gòn và nhân dân trong thành phố.

Vợ chồng Thiếu tướng Nguyễn Văn Khiêm. Ảnh: Vietnamnet.

Sau ngày miền Nam giải phóng, ông Nguyễn Văn Khiêm tiếp tục công tác trong ngành tình báo quân sự, được giao giữ chức Trưởng phòng 76, sau đó phụ trách Đoàn 1752 thuộc Cục Nghiên cứu, Bộ Tổng Tham mưu.

Trong giai đoạn từ tháng 5/1975 đến tháng 6/1983, ông đảm nhiệm các nhiệm vụ tại cơ quan tình báo quân sự, đồng thời được cử đi học tại Trường Nguyễn Ái Quốc. Tháng 7/1983, vị sĩ quan chuyển sang làm chuyên viên tại Tổng cục II, Bộ Quốc phòng và tiếp tục công tác đến tháng 2/1998.

Năm 1990, ông Nguyễn Văn Khiêm được thăng quân hàm Thiếu tướng. Tháng 3/1998, sau hơn nửa thế kỷ tham gia cách mạng, hoạt động quân báo và tình báo, ông nghỉ hưu theo chế độ.

Với những đóng góp trong hai cuộc kháng chiến và công tác quân sự, Thiếu tướng Nguyễn Văn Khiêm được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhì, Huân chương Quân công hạng Nhì, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước hạng Nhất, Huân chương Chiến công hạng Ba cùng nhiều phần thưởng khác. Ông còn được trao Huy hiệu 75 năm tuổi Đảng.

Ngày 27/9/2023, Thiếu tướng Nguyễn Văn Khiêm qua đời tại TP.HCM, hưởng thọ 99 tuổi.

(Nguồn tư liệu: Báo Quân đội Nhân dân; Báo Người Lao động; Báo Pháp luật TP.HCM)