U MINH – VÙNG ĐẤT KHÔNG CHỊU KHUẤT PHỤC

Nếu có dịp về miền Tây Nam Bộ, đi sâu vào vùng đất Cà Mau, người ta sẽ bắt gặp một không gian rất khác với những miền quê đồng bằng thường thấy. Những cánh rừng tràm trải dài, những con kênh len lỏi giữa màu xanh, mặt nước phẳng lặng phản chiếu bầu trời và tiếng chim vang lên từ những khoảng rừng xa khiến nơi đây mang một vẻ bình yên đặc biệt. Thế nhưng, hơn nửa thế kỷ trước, chính vùng đất tưởng như chỉ có cây tràm, sông nước và những con người hiền hòa ấy lại là một trong những căn cứ cách mạng quan trọng của Nam Bộ. Đó là U Minh, vùng đất từng được mệnh danh là nơi “rừng thiêng nước độc”, nhưng cũng là nơi đã che chở cho biết bao cán bộ, chiến sĩ trong những năm tháng chiến tranh.

Ngày ấy, U Minh còn hoang sơ hơn rất nhiều so với bây giờ. Những cánh rừng rộng lớn nối tiếp nhau, dưới chân là đất bùn và những con rạch chằng chịt. Mùa mưa, nước dâng lên khiến việc đi lại vô cùng khó khăn; mùa khô, cây cỏ và lớp than bùn trong rừng lại trở nên dễ cháy. Người lạ đặt chân vào vùng này rất dễ mất phương hướng, nhưng đối với những người dân đã sống ở đây từ nhiều đời, từng con rạch, từng gốc tràm, từng lối mòn đều quen thuộc như lòng bàn tay.

Chính sự hiểm trở ấy đã biến U Minh thành một nơi rất khó bị khuất phục. Khi chiến tranh lan rộng, nhiều cán bộ và lực lượng cách mạng tìm về đây xây dựng căn cứ. Những mái lán đơn sơ được dựng giữa rừng, các cơ quan được bố trí phân tán để tránh bị phát hiện, còn những con đường nhỏ xuyên qua rừng trở thành tuyến liên lạc giữa các vùng. U Minh không có những công trình kiên cố để bảo vệ con người; thứ bảo vệ họ chính là rừng.

Nhưng rừng không thể tự mình che chở cho con người nếu không có những người dân hiểu rõ từng ngóc ngách của nó. Vì thế, câu chuyện về căn cứ U Minh cũng là câu chuyện về những người dân miền Tây đã âm thầm trở thành chỗ dựa cho cách mạng. Họ biết nơi nào có thể giấu người, con rạch nào có thể đi qua khi nước lên, đoạn rừng nào kín đáo và lúc nào nên tránh một khu vực vì có khả năng bị phát hiện. Nhiều gia đình sẵn sàng chia sẻ gạo, cá, rau và những thứ ít ỏi mình có với cán bộ. Có người đưa cơm vào rừng, có người làm liên lạc, có người dẫn đường, có người che giấu thương binh trong nhà rồi tìm cách đưa họ đến nơi an toàn.

Cuộc sống trong căn cứ không hề dễ dàng. Những người sống giữa rừng phải thích nghi với muỗi, vắt, bệnh tật, thiếu thuốc men và những đợt càn quét. Cơm nhiều khi chỉ có gạo và những sản vật kiếm được từ rừng, nhưng điều kiện khắc nghiệt nhất vẫn là nguy cơ bị phát hiện. Mỗi khi có tin quân địch chuẩn bị tiến vào, cán bộ và chiến sĩ phải nhanh chóng di chuyển, xóa dấu vết và tìm nơi ẩn náu. Những người dân địa phương cũng phải tìm cách bảo vệ mình, bởi nếu bị phát hiện giúp đỡ cách mạng, cả gia đình có thể gặp nguy hiểm.

Có những lúc máy bay bay trên đầu, tiếng động cơ vọng xuống giữa rừng. Mọi người lập tức im lặng, những căn lán trở nên vắng vẻ, người và tài liệu được đưa vào những vị trí kín đáo. Sau khi máy bay đi qua, cuộc sống lại tiếp tục. Những người phụ nữ trở lại bếp nấu cơm, những người đàn ông kiểm tra đường đi, cán bộ tiếp tục công việc còn dang dở. Chiến tranh trong rừng đôi khi không có tiếng súng liên tục, nhưng sự căng thẳng thì luôn hiện diện.

Điều đáng nói là trong hoàn cảnh ấy, cuộc sống vẫn phải tiếp diễn. Trẻ em trong vùng vẫn cần được học chữ, người dân vẫn phải làm ruộng, đánh cá, lấy mật ong và khai thác những sản vật của rừng để nuôi gia đình. Cán bộ cách mạng cũng phải tổ chức sản xuất, chăm sóc người bệnh và duy trì liên lạc. U Minh vì thế không chỉ là một căn cứ quân sự mà còn là một không gian sống, nơi người dân và cán bộ cùng tồn tại giữa chiến tranh.

Có lẽ chính điều đó đã tạo nên sức mạnh đặc biệt của vùng đất này. Người dân không đứng bên ngoài cuộc chiến. Họ sống ngay trong cuộc chiến và dùng những gì mình có để bảo vệ quê hương. Một chiếc xuồng nhỏ có thể trở thành phương tiện đưa cán bộ qua rạch. Một căn nhà giữa rừng có thể trở thành nơi che giấu tài liệu. Một người nông dân quen đường có thể trở thành người dẫn đường. Một người phụ nữ đi chợ cũng có thể mang theo tin tức được giấu kín giữa những vật dụng bình thường.

Những việc ấy nếu nhìn riêng lẻ có vẻ rất nhỏ, nhưng khi hàng nghìn người cùng làm, chúng tạo thành một mạng lưới mà đối phương rất khó phá vỡ.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp và sau đó là kháng chiến chống Mỹ, U Minh nhiều lần trở thành mục tiêu đánh phá và càn quét. Rừng bị bom đạn tàn phá, nhiều vùng bị đốt cháy, không ít gia đình mất người thân. Thế nhưng sau mỗi lần bị đánh phá, người dân lại trở về, dựng lại nhà, khôi phục cuộc sống và tiếp tục bám đất, bám rừng.

Đó có lẽ là điều khiến U Minh trở thành một vùng đất đặc biệt trong lịch sử Nam Bộ. Không phải vì nơi đây có những trận đánh lớn nhất hay những công trình quân sự đồ sộ nhất, mà bởi qua nhiều năm chiến tranh, con người nơi đây vẫn không chịu rời bỏ quê hương của mình.

Sau ngày đất nước thống nhất, chiến tranh kết thúc, U Minh dần trở lại với cuộc sống bình thường. Những cánh rừng được bảo vệ, những vùng đất được khai phá, đường giao thông được mở rộng và đời sống người dân từng bước thay đổi. Ngày nay, nhắc đến U Minh, người ta không chỉ nghĩ đến chiến tranh mà còn nghĩ đến rừng tràm, mật ong, cá đồng và một hệ sinh thái đặc biệt của miền đất cực Nam.

Nhưng nếu đứng giữa rừng U Minh vào một buổi chiều yên tĩnh, nghe tiếng gió đi qua những tán tràm, thật khó tưởng tượng rằng nơi này từng có những năm tháng mà mỗi con đường nước đều có thể là một tuyến liên lạc, mỗi căn nhà có thể trở thành nơi che chở cán bộ và mỗi người dân đều có thể phải đối mặt với những nguy hiểm mà chúng ta hôm nay chỉ có thể đọc qua sách vở.

Lịch sử của U Minh vì thế không chỉ là lịch sử của một căn cứ. Đó còn là câu chuyện về mối quan hệ giữa con người với quê hương. Những người dân nơi đây hiểu rừng, sống nhờ rừng và cũng dùng chính sự hiểu biết ấy để bảo vệ những người đang chiến đấu cho đất nước. Họ không phải ai cũng có tên trong sách lịch sử, nhưng nếu không có họ, những căn cứ giữa rừng sâu khó có thể tồn tại qua những năm tháng khắc nghiệt ấy.

Có những vùng đất được nhớ đến bởi một trận đánh. Có những vùng đất được nhớ đến bởi một người anh hùng. Còn U Minh được nhớ bởi cả một cộng đồng người đã cùng nhau sống, chiến đấu và giữ lấy quê hương trong những năm tháng gian nan. Và có lẽ, đó chính là vẻ đẹp sâu sắc nhất của những vùng căn cứ cách mạng: lịch sử ở đó không chỉ được làm nên bởi những người cầm súng, mà còn bởi những người dân bình thường đã âm thầm giữ lửa qua từng ngày.