BỨC ĐIỆN NGÀY 29/4/1975: NGƯỜI CÁN BỘ TÌNH BÁO GIỮA GIỜ QUYẾT ĐỊNH

BỨC ĐIỆN NGÀY 29/4/1975: NGƯỜI CÁN BỘ TÌNH BÁO GIỮA GIỜ QUYẾT ĐỊNH

Giữa những giờ phút cuối cùng của cuộc chiến tranh kéo dài nhiều thập kỷ, khi các phóng viên nước ngoài lần lượt rời Sài Gòn, một nhà báo Việt Nam vẫn ở lại. Ngày 29/4/1975, từ văn phòng tạp chí Time, ông gửi đi một bức điện báo tin về tình hình hoạt động của cơ quan thường trú. Người gửi là Phạm Xuân Ẩn, một phóng viên được giới báo chí quốc tế biết đến và cũng là cán bộ tình báo chiến lược của cách mạng Việt Nam. Phía sau bức điện ngắn ngủi ấy là câu chuyện về lòng trung thành, sự lựa chọn và những đóng góp thầm lặng trong giờ phút quyết định của lịch sử.

Ảnh tư liệu: Nhà báo, nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn trong thời gian hoạt động dưới vỏ bọc phóng viên tại Sài Gòn. Ảnh tư liệu được giới thiệu trên báo Dân trí.

Bức điện giữa những ngày cuối cùng của chiến tranh

Ngày 29/4/1975, Sài Gòn bước vào một trong những thời khắc căng thẳng nhất của cuộc chiến tranh. Các binh đoàn chủ lực của Quân giải phóng đã áp sát thành phố. Tiếng pháo từ hướng sân bay Tân Sơn Nhất báo hiệu hệ thống phòng thủ của chính quyền Sài Gòn đang đứng trước nguy cơ sụp đổ.

Tại các cơ quan ngoại giao và văn phòng báo chí nước ngoài, không khí di tản diễn ra khẩn trương. Nhiều phóng viên quốc tế tìm cách rời thành phố khi những chuyến bay thương mại và quân sự không còn bảo đảm an toàn. Hoạt động thông tin liên lạc trở nên khó khăn, trong khi diễn biến chiến sự thay đổi từng giờ.

Giữa hoàn cảnh ấy, Phạm Xuân Ẩn vẫn tiếp tục công việc của mình.

Theo những tài liệu thuật lại hoạt động của ông trong thời điểm cuối tháng 4/1975, ngày 29/4, Phạm Xuân Ẩn gửi điện về tòa soạn Time tại New York, thông báo rằng các phóng viên Mỹ đã di tản trong tình trạng khẩn cấp và văn phòng tại Sài Gòn do ông phụ trách.

Đó là một thông báo nghiệp vụ ngắn gọn. Nhưng điều khiến bức điện trở nên đặc biệt chính là thân phận của người gửi.

Đối với tòa soạn Time, Phạm Xuân Ẩn là một phóng viên giàu kinh nghiệm, am hiểu tình hình chính trị, quân sự Việt Nam. Đối với cách mạng Việt Nam, ông là một cán bộ tình báo chiến lược đã hoạt động bí mật trong nhiều năm.

Hai vai trò ấy cùng tồn tại trong một con người, ngay vào thời điểm lịch sử chuẩn bị sang trang.

Bức điện ngày 29/4 không trực tiếp ra lệnh tiến công, cũng không phải một chỉ thị quân sự. Nó đánh dấu thời điểm một nhà báo Việt Nam tiếp tục đảm nhiệm hoạt động thông tin giữa lúc bộ máy báo chí nước ngoài tại Sài Gòn đang thu hẹp nhanh chóng.

Và sau bức điện ấy là cả một hành trình hoạt động đặc biệt.

Người mang hai thân phận

Phạm Xuân Ẩn sinh năm 1927 tại Bình Trước, Biên Hòa, trong một gia đình có truyền thống học hành. Ông tham gia hoạt động cách mạng từ thời trẻ, sau đó được giao những nhiệm vụ tình báo quan trọng.

Một bước ngoặt trong cuộc đời ông là việc sang Hoa Kỳ học báo chí tại Orange Coast College, bang California, vào cuối những năm 1950.

Môi trường đào tạo báo chí Mỹ giúp ông tiếp cận phương pháp thu thập, kiểm chứng và phân tích thông tin theo tiêu chuẩn nghề nghiệp quốc tế. Khả năng sử dụng tiếng Anh cùng vốn hiểu biết sâu rộng về xã hội Việt Nam trở thành những lợi thế quan trọng trong công việc sau này.

Trở về Sài Gòn, ông làm việc cho các cơ quan báo chí, trong đó có Reuters và Time. Dưới tư cách phóng viên, ông có điều kiện tiếp xúc với các chính khách, sĩ quan, nhà ngoại giao và giới chức quân sự.

Điểm đặc biệt ở Phạm Xuân Ẩn là khả năng xây dựng được sự tin cậy từ nhiều phía. Ông được đánh giá cao bởi kiến thức, khả năng phân tích tình hình và cách ứng xử điềm đạm.

Nhưng phía sau công việc báo chí là một nhiệm vụ hoàn toàn khác.

Trong mạng lưới tình báo chiến lược H.63, Phạm Xuân Ẩn mang bí số X6, còn được biết đến với bí danh Hai Trung. Những thông tin ông thu thập và phân tích góp phần giúp lãnh đạo cách mạng nhận định tình hình chính trị, quân sự của Mỹ và chính quyền Sài Gòn.

Ông phải duy trì thân phận công khai trong suốt thời gian dài mà không được để lộ nhiệm vụ bí mật.

Chính đặc điểm ấy khiến câu chuyện về bức điện ngày 29/4/1975 có một ý nghĩa khác thường: khi nhiều đồng nghiệp nước ngoài rời Việt Nam, người phóng viên ở lại cũng là người đã âm thầm gắn bó với mục tiêu thống nhất đất nước.

Những thông tin góp phần làm rõ thời cuộc

Trong hoạt động tình báo chiến lược, giá trị của thông tin không chỉ nằm ở việc phát hiện một kế hoạch quân sự. Đôi khi, điều quan trọng hơn là nhận định được ý đồ của đối phương, những thay đổi trong tương quan lực lượng và khả năng can thiệp của các thế lực bên ngoài.

Đây cũng là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng của lực lượng tình báo Việt Nam trong những tháng đầu năm 1975.

Sau thắng lợi của Chiến dịch Tây Nguyên, sự phát triển nhanh chóng của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân đặt ra yêu cầu phải đánh giá chính xác phản ứng của Hoa Kỳ. Liệu Mỹ có can thiệp quân sự trở lại khi chính quyền Sài Gòn đứng trước nguy cơ thất bại hoàn toàn?

Theo hồi ức của Đại tá Nguyễn Văn Tàu, tức Tư Cang, người chỉ huy mạng lưới tình báo H.63, đây là một trong những vấn đề mà lực lượng tình báo phải tập trung làm rõ.

Mạng lưới H.63 có nhiều cán bộ hoạt động tại những vị trí đặc biệt, trong đó có Phạm Xuân Ẩn và Nguyễn Văn Minh. Người sau đã tiếp cận được thông tin quan trọng từ văn phòng Bộ Tổng Tham mưu quân đội Sài Gòn, góp phần giúp phía cách mạng đánh giá chủ trương của Mỹ trong giai đoạn cuối cuộc chiến.

Trong bối cảnh đó, hoạt động của Phạm Xuân Ẩn có giá trị bởi ông không chỉ thu thập tin tức riêng lẻ mà còn có khả năng phân tích những chuyển động chính trị, quân sự phức tạp.

Những nhận định tình báo, khi được tổng hợp cùng diễn biến chiến trường và nhiều nguồn thông tin khác, đã góp phần phục vụ quá trình đánh giá thời cơ chiến lược của lãnh đạo cách mạng.

Quyết định ở lại

Những ngày cuối tháng 4/1975, Phạm Xuân Ẩn đứng trước một hoàn cảnh đặc biệt.

Gia đình ông, gồm vợ và bốn người con, đã được đưa ra nước ngoài trong quá trình di tản. Ông ở lại Sài Gòn cùng mẹ già.

Đó là một sự lựa chọn có ý nghĩa sâu sắc trong cuộc đời người cán bộ tình báo.

Suốt nhiều năm, Phạm Xuân Ẩn đã hoạt động trong môi trường mà chỉ một sơ suất cũng có thể khiến thân phận bí mật bị phát hiện. Ông không chỉ phải bảo vệ bản thân mà còn phải giữ an toàn cho mạng lưới liên lạc và những người cùng hoạt động.

Khi chiến tranh bước vào hồi kết, nhiệm vụ bảo vệ bí mật ấy vẫn chưa chấm dứt.

Ngày 29/4/1975, việc Phạm Xuân Ẩn tiếp tục gửi điện về Time cho thấy ông vẫn duy trì vai trò phóng viên trước những biến động đặc biệt của thời cuộc.

Ngày hôm sau, 30/4/1975, các đơn vị Quân giải phóng tiến vào trung tâm Sài Gòn. Xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập. Chính quyền Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng không điều kiện. Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng.

Đối với hàng triệu người Việt Nam, đó là thời khắc mở ra một kỷ nguyên mới của đất nước.

Đối với Phạm Xuân Ẩn, chiến thắng cũng khép lại một giai đoạn hoạt động bí mật đầy thử thách. Tuy nhiên, ông chưa thể công khai ngay thân phận thật của mình.

Một nghịch lý đặc biệt đã xuất hiện: người từng cung cấp những thông tin có giá trị cho cách mạng vẫn tiếp tục được nhìn nhận công khai như một phóng viên làm việc cho tạp chí nước ngoài.

Ngay cả sau ngày 30/4, Phạm Xuân Ẩn vẫn giữ liên lạc với Time, tiếp tục cung cấp thông tin và bài viết về tình hình Sài Gòn sau chiến tranh.

Những hoạt động ấy phản ánh tính phức tạp của công tác tình báo: chiến thắng trên chiến trường không đồng nghĩa mọi nhiệm vụ bí mật đều kết thúc ngay trong cùng một thời điểm.

Phía sau chiến công thầm lặng

Câu chuyện về Phạm Xuân Ẩn không thể tách rời những người đồng đội đã góp phần tạo nên thành công của mạng lưới tình báo H.63.

Đó là Nguyễn Văn Tàu, người chỉ huy có nhiều năm gắn bó với công tác tình báo chiến lược. Đó còn là những giao liên âm thầm chuyển tài liệu, những cán bộ bảo đảm đường dây liên lạc và những cơ sở cách mạng chấp nhận hiểm nguy để giữ bí mật cho tổ chức.

Trong số đó có Nguyễn Thị Ba, người đã trực tiếp tham gia hoạt động liên lạc, bảo vệ và chuyển giao tài liệu trong mạng lưới phục vụ Phạm Xuân Ẩn.

Những người làm nhiệm vụ ấy thường không xuất hiện trên các bức ảnh chiến thắng. Họ cũng không trực tiếp đứng trong đội hình xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập. Công việc của họ diễn ra trong những cuộc gặp gỡ kín đáo, những chuyến đi thầm lặng và những lần chuyển thông tin cần tuyệt đối giữ bí mật.

Nhưng chính từ những đóng góp âm thầm ấy, nhiều nguồn tin quan trọng đã được chuyển đến các cơ quan lãnh đạo và chỉ huy.

Thắng lợi của cuộc kháng chiến không chỉ được làm nên bởi sức mạnh trên chiến trường mà còn có sự đóng góp của trí tuệ, bản lĩnh và tinh thần trách nhiệm của những người làm công tác tình báo.

Ảnh tư liệu: Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phạm Xuân Ẩn (1927–2006), người có nhiều đóng góp cho hoạt động tình báo chiến lược của cách mạng Việt Nam.

Một bức điện, một dấu mốc lịch sử

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, những sự kiện của ngày 29 và 30/4/1975 vẫn tiếp tục được nghiên cứu qua tài liệu lưu trữ, hồi ký nhân chứng và các công trình lịch sử.

Bức điện Phạm Xuân Ẩn gửi về Time ngày 29/4/1975 không phải là một mệnh lệnh tác chiến làm thay đổi cục diện chiến trường. Giá trị lịch sử của nó nằm ở chỗ khác: bức điện ghi dấu sự hiện diện của một người làm báo trong những giờ phút cuối cùng của chiến tranh, đồng thời phản ánh hoàn cảnh đặc biệt của một cán bộ tình báo chưa thể công khai thân phận.

Ông đã sống và làm việc trong hai thế giới tưởng chừng đối lập, bằng kiến thức nghề nghiệp, sự nhạy bén và khả năng giữ bí mật hiếm có.

Sau chiến tranh, những đóng góp của Phạm Xuân Ẩn từng bước được ghi nhận. Ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và được phong quân hàm Thiếu tướng. Cuộc đời ông trở thành đề tài của nhiều công trình nghiên cứu, sách báo trong nước và quốc tế.

Nhưng có lẽ, điều đáng nhớ nhất không chỉ là sự đặc biệt trong thân phận của ông.

Đó còn là hình ảnh một người Việt Nam đã trải qua nhiều năm hoạt động giữa những biến động khốc liệt của lịch sử, giữ vững nhiệm vụ được giao và chứng kiến ngày đất nước kết thúc chiến tranh.

Ngày 29/4/1975, Phạm Xuân Ẩn vẫn là một phóng viên gửi thông tin về tòa soạn tại New York. Ngày 30/4/1975, đất nước bước sang trang mới, còn người cán bộ tình báo ấy vẫn lặng lẽ giữ kín quá khứ của mình.

Giữa những trang sử ghi dấu các binh đoàn tiến công thần tốc, những trận đánh quyết định và lá cờ chiến thắng trên Dinh Độc Lập, câu chuyện về Phạm Xuân Ẩn nhắc chúng ta nhớ đến một mặt trận khác: mặt trận của thông tin, trí tuệ và lòng trung thành.

Ở mặt trận ấy, không phải chiến công nào cũng vang lên cùng tiếng súng.

Có những đóng góp chỉ được biết đến nhiều năm sau hòa bình.

Và có những con người đã âm thầm đi qua giờ phút lịch sử, để lại cho hậu thế một câu chuyện đáng trân trọng về trách nhiệm, sự hy sinh và lòng yêu nước.