ÚT TỊCH – MỘT BÊN LÀ CON, MỘT BÊN LÀ CHIẾN TRƯỜNG

Nguyễn Thị Út sinh ngày 19/4/1931 tại Tam Ngãi, Cầu Kè, Trà Vinh, trong một gia đình nghèo. Tuổi thơ của chị không bắt đầu bằng những năm tháng được đến trường hay có một cuộc sống đủ đầy. Gia đình phải đi làm thuê, đi ở cho địa chủ. Chính những năm tháng cơ cực ấy đã để lại dấu ấn sâu đậm trong cuộc đời người con gái sau này được biết đến với cái tên Út Tịch. Từ rất sớm, chị đã chứng kiến cảnh người nghèo phải làm lụng vất vả nhưng cuộc sống vẫn thiếu thốn, còn những người có quyền lực lại có thể quyết định số phận của người khác.

Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra ở Nam Bộ, Nguyễn Thị Út bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng tại địa phương. Tháng 12/1949, trong Chiến dịch Cầu Kè, chị được giao làm giao liên, trinh sát cho tổ chức Công an xung phong. Công việc của một người giao liên, trinh sát không phải lúc nào cũng trực tiếp cầm súng. Chị phải theo dõi tình hình, nắm hoạt động của quân Pháp, chuyển tin và báo cáo kịp thời để lực lượng địa phương phối hợp với bộ đội chủ lực. Những công việc tưởng như âm thầm ấy lại là một phần quan trọng trong cách đánh của lực lượng cách mạng ở địa bàn Nam Bộ.

Sau những năm tháng đầu tiên ấy, Nguyễn Thị Út dần trưởng thành trong chiến đấu. Chị không chỉ làm giao liên, trinh sát mà còn trực tiếp tham gia các hoạt động du kích. Đến năm 1950, chị lập gia đình với Lâm Văn Tịch, một chiến sĩ trong lực lượng vũ trang địa phương. Từ đây, cuộc đời chị có thêm một vai trò khác: làm vợ, rồi làm mẹ. Nhưng chiến tranh không cho người phụ nữ ấy một ranh giới rõ ràng giữa việc nhà và việc nước. Trong những năm tháng đó, gia đình và chiến trường gần như tồn tại cùng lúc trong cuộc sống của chị.

Người ta thường nhớ đến Út Tịch qua hình ảnh một người phụ nữ cầm súng, nhưng nếu chỉ nhìn chị như một nữ du kích thì chưa đủ. Chị là một người mẹ có nhiều con. Có những thời điểm chị vừa chăm con, vừa phải tiếp tục công việc cách mạng. Có lần, khi đã có bốn người con và đang mang thai người con thứ năm, chị vẫn tham gia hoạt động chiến đấu. Một câu chuyện được Báo Quân đội nhân dân ghi lại cho thấy trong đầu những năm 1960, khi nghe tin chồng và đồng đội chuẩn bị đánh bốt Đường Trâu, dù đang mang thai, chị vẫn tìm cách tham gia trận đánh.

Đó chính là điều làm câu chuyện về Út Tịch khác với hình ảnh quen thuộc về một người lính. Chị không phải người rời bỏ cuộc sống gia đình để bước vào chiến trường. Chị mang cả cuộc sống gia đình của mình vào giữa chiến tranh. Những đứa con vẫn cần mẹ, nhưng quê hương cũng đang cần người chiến đấu. Với chị, hai điều ấy không thể tách rời.

Trong kháng chiến chống Mỹ, Nguyễn Thị Út tiếp tục hoạt động tại Tam Ngãi. Chị tham gia giao liên, trinh sát, chiến đấu và công tác binh vận. Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, tính đến năm 1965, chị cùng đội du kích xã Tam Ngãi đã tham gia 23 trận, trong đó có 8 trận từ thời kỳ chống Pháp; lực lượng do chị cùng đồng đội tham gia đã diệt và làm bị thương hơn 200 quân địch, thu 70 khẩu súng và góp phần làm thất bại nhiều cuộc càn quét. Chị cũng nhiều lần vận động binh lính đối phương và đưa lực lượng vào đánh đồn, bót mà không cần nổ súng ngay từ đầu.

Những chiến công ấy đưa Nguyễn Thị Út đến Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua và dũng sĩ các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam năm 1965. Tại đây, chị được tuyên dương và nhận Huân chương Quân công Giải phóng hạng Nhì. Từ một cô gái nghèo từng phải đi ở, Nguyễn Thị Út đã trở thành một trong những nữ du kích tiêu biểu của Nam Bộ.

Cũng trong khoảng thời gian này, nhà văn Nguyễn Thi gặp Nguyễn Thị Út và bắt đầu tìm hiểu cuộc đời chị. Năm 1965, ông viết truyện ký Người mẹ cầm súng, lấy cuộc đời Út Tịch làm nhân vật trung tâm. Tác phẩm sau đó trở thành một trong những tác phẩm nổi tiếng viết về người phụ nữ Nam Bộ trong chiến tranh. Điều đáng chú ý là Nguyễn Thi không biến chị thành một nhân vật xa lạ với đời sống. Hình ảnh trong tác phẩm vẫn là một người phụ nữ vừa đánh giặc, vừa lo cho con, vừa sống giữa một làng quê Nam Bộ đang bị chiến tranh bao phủ.

Câu nói “Còn cái lai quần cũng đánh” về sau trở thành câu nói gắn liền với tên tuổi Út Tịch. Nhưng nếu chỉ nhớ câu nói ấy, người đọc rất dễ bỏ qua hoàn cảnh đã tạo nên một con người như chị. Đó là cuộc đời của một phụ nữ từng đi ở từ nhỏ, trải qua chiến tranh, lập gia đình, sinh con và vẫn tiếp tục chiến đấu. Với Út Tịch, chiến đấu không phải là một phần đời tách riêng khỏi gia đình. Chị chiến đấu cũng vì những đứa con của mình, vì quê hương nơi những đứa trẻ ấy lớn lên và vì một cuộc sống khác với tuổi thơ mà chị từng trải qua.

Năm 1966, Nguyễn Thị Út được chuyển công tác về Ban Dân quân Quân khu 9. Hai năm sau, cuộc chiến tại miền Nam bước vào giai đoạn đặc biệt ác liệt sau Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân. Tháng 11/1968, trong một trận oanh kích bằng máy bay B-52 tại khu vực Vĩnh Bình, Vĩnh Thuận, Kiên Giang, Nguyễn Thị Út hy sinh. Chị ra đi khi mới 37 tuổi. Một số tư liệu ghi chị hy sinh cùng người con gái Lâm Thị Thoa trong trận bom ngày 27/11/1968.

Người mẹ ấy không sống đến ngày đất nước thống nhất. Chị cũng không có cơ hội nhìn thấy những đứa con trưởng thành trong một đất nước không còn chiến tranh. Năm 1977, hài cốt của chị được gia đình và địa phương đưa về an táng tại nghĩa trang liệt sĩ huyện Cầu Kè. Nơi quê nhà Tam Ngãi, khu tưởng niệm Nguyễn Thị Út được xây dựng và trở thành một địa chỉ để các thế hệ sau tìm hiểu về cuộc đời người phụ nữ từng sống giữa chiến tranh ấy.

Có một điều rất đặc biệt trong câu chuyện của Út Tịch: chị được nhớ đến với danh hiệu Anh hùng, với những trận đánh và với một câu nói nổi tiếng, nhưng phía sau tất cả vẫn là một người mẹ. Một người phụ nữ từng có những đứa con cần mình, có một mái nhà để trở về, nhưng chiến tranh khiến cuộc sống ấy luôn bị chia đôi. Một bên là con, một bên là chiến trường. Và trong suốt những năm tháng khốc liệt ấy, Nguyễn Thị Út đã sống với cả hai phía cho đến ngày mình không còn trở về nữa.