Vế đối trả thù trước đòn roi và câu ứng đối bất tử ngay giữa trận đòn

Ngô Thì Nhậm và Đặng Trần Thường vốn có quen biết với nhau từ trước. Khi Ngô Thì Nhậm được vua Quang Trung trọng dụng, giữ vai trò quan trọng trong triều đình Tây Sơn, Đặng Trần Thường đã đến xin ông tiến cử để được ra làm quan. Tuy nhiên, Ngô Thì Nhậm đã từ chối lời thỉnh cầu ấy. Hổ thẹn, Đặng Trần Thường bỏ vào Nam theo phò Nguyễn Phúc Ánh, và sau khi nhà Nguyễn dựng nghiệp, ông trở thành công thần khai quốc, giữ đến chức Binh bộ Thượng thư.

Sau khi nhà Tây Sơn sụp đổ, các võ tướng và một số quan văn của triều đại cũ — trong đó có Ngô Thì Nhậm và Phan Huy Ích — bị giải về Hà Nội để chịu hình phạt đánh roi ngay tại sân Văn Miếu. Người chủ trì cuộc trừng phạt ấy không ai khác chính là Đặng Trần Thường. Mang theo mối thù riêng năm xưa, ông đã kiêu hãnh ra một vế đối hiểm hóc ngay giữa lúc Ngô Thì Nhậm đang chịu đòn: "Ai công hầu, ai khanh tướng, vòng trần ai, ai dễ biết ai" — vế đối cài cắm khéo léo tới năm chữ "ai" và một chữ "trần" chính là tên đệm của Đặng Trần Thường, vừa mang tính thách thức vừa ngầm nhắc đến địa vị cao thấp giữa hai người lúc này.

Không hề nao núng dù đang trong cảnh chịu đòn nhục hình, Ngô Thì Nhậm đã đối đáp lại ngay tức khắc, đanh thép không kém: "Thế Chiến Quốc, thế Xuân Thu, gặp thời thế, thế thời phải thế" — vế đối cũng cài đủ năm chữ "thế", vừa đối chỉnh cả về từ loại lẫn ý nghĩa, vừa ngầm khẳng khái nói lên rằng vận mệnh mỗi người đều xoay theo thời thế, không ai có thể mãi mãi đứng trên kẻ khác. Câu đối đáp ấy đã trở thành một trong những giai thoại văn học nổi tiếng bậc nhất, thể hiện trọn vẹn khí phách của một bậc trí thức không khuất phục ngay cả khi thân xác đang phải chịu khổ nhục trước kẻ quyền thế.