Về nghề trồng lúa của cư dân cổ ở Óc Eo

Cư dân cổ ở Óc Eo trồng lúa trên đầm lầy, sử dụng kênh rạch để hỗ trợ cho cây lúa. P. Paris đã nhận biết nhiều kênh rạch cổ ở vùng Châu Đốc ngày nay; kết hợp với những khảo sát thực địa có thể nhận dạng một kênh chính chảy ngang qua thị trấn Óc Eo và nối thị trấn này với tiền cảng; phía bắc còn một hệ thống kênh rạch chằng chịt khác; kênh lớn chạy lên phía bắc đổ vào một kênh khác thông với Angkor Borei và từ đó lại mở ra 4 kênh khác nữa. Hệ thống kênh rạch này vừa là nguồn cung cấp nước sinh hoạt cho cư dân địa phương, vừa là phương tiện giao thông vận tải, vừa là nguồn cung cấp nước cho nông nghiệp trồng lúa.

Hệ thống kênh rạch Óc Eo

Những dấu tích của vỏ trấu hoặc lúa và cả hạt gạo đã được tìm thấy trong nhiều di tích văn hóa Óc Eo, ở cả vùng cao lẫn vùng thấp. Trong những cuộc khai quật của L. Malleret vào những năm 1940, hai lần ông đã thấy những thóc gạo cháy hoàn toàn, lần đầu ở Giồng Cát trong nồi gốm và lần sau ở độ sâu 2,30m lẫn với xương trâu bò.Đầu những năm 1970, T. Watabe - người Nhật Bản, đã từng nghiên cứu dấu in trấu trong gạch cổ tìm thấy ở vùng Óc Eo với niên đại trước thế kỷ V-VI.Năm 1979, Võ Sĩ Khải và Đỗ Đình Truật (Viện Khoa học Xã hội tại thành phố Hồ Chí Minh) đã điều tra, thám sát vùng Ba Thê - Óc Eo. Họ tìm thấy trong một cục đất nung 4 vỏ trấu khá hoàn chỉnh, dạng hạt thon, chưa bị cháy với kích thước: Chiều dài: 8,00 - 0,182 mm; chiều rộng: 2,55 - 0, 100 mm; tỉ lệ d/r: 3,13 - 0, 120 mm.Ngoài vỏ trấu, họ còn tìm thấy một số mảnh thực vật, phần lớn là lá Hòa thảo - có thể là lá lúa (gân nhỏ song song đều nhau, giữa có gân lớn rõ hơn, tiết diện hình lòng máng, giống gân sống lá); một số là thân lá hòa thảo (dạng sống nhỏ dập nát có gân song song). Tất cả những mảnh thực vật và vỏ trấu đó đều có màu từ vàng rơm đến vàng chanh. Ngoài ra, lẫn trong vụn gạch còn có một mảnh trấu, lưng có lông mịn, ngắn, thưa; bề mặt trấu cấu tạo mịn, mỏ hạt thon thẳng, mày hạt rất nhỏ, màu vàng nhạt gần như trong, mày còn nguyên một bên, bên kia bị gãy một phần. Căn cứ vào độ mở của mảnh mày gãy này người ta dự đoán mảnh trấu này là của thóc có dạng hạt dài.Trong đợt khai quật năm 1982 tại di chỉ Nền Chùa (Kiên Giang), Võ Sĩ Khải và những người cộng tác đã phát hiện được 3 hạt thóc rời (1 hạt lép còn nguyên, 1 hạt lép bị mủn và 1 hạt chắc còn nguyên) có vỏ trấu vàng xẫm. Cấu tạo bề mặt của những vỏ trấu này tương đối mịn, mỏ hạt ngắn, thẳng, dạng tù, gần mỏ hạt có nhiều lông ngắn. Gạo của hạt chắc nguyên có vỏ cám trắng, bị bạc bụng, phôi bị teo có màu nâu nhạt. Hạt gạo có những hàng gân dọc khá rõ. Trong một cục đất nung khác, đã tìm thấy một hạt gạo mục màu nâu nhạt pha đỏ và 2 hạt thóc chắc. Mảnh trấu lưng của những hạt nguyên không có dấu vết nào chứng tỏ chúng có râu. Gần mỏ hạt lông phân bố đều. Bề mặt của trấu cấu tạo mịn, số đo kích thước của những hạt chắc: Chiều dài: 0,83 - 0,830 (mm); chiều rộng: 2,86 - 0,305 (mm); tỉ lệ d/r: 3,08 - 0,607 (mm).Thóc Nền Chùa có dạng hạt thon. Đây là lần đầu tiên phát hiện được tại một di chỉ khảo cổ học niên đại đầu Công nguyên những hạt thóc nguyên, chưa bị cháy và từ đó đã tách được gạo nguyên, sống. Đó là những bằng chứng rõ ràng nhất về trình độ phát triển khá cao nghề trồng lúa của cư dân Nền Chùa.Trong mùa điền dã năm 1983, Lê Xuân Diệm và những người cộng tác cũng phát hiện được một số hạt thóc cháy hoàn toàn. Có những hạt nguyên rời và những hạt dính nhau thành tảng tương tự ở Hoa Lư trước đây. Bẻ đôi một số mảnh thấy từ ngoài vào trong một màu đen nháy của than cháy to lửa và cháy hoàn toàn. Những hạt nguyên thường có một khoảng lõm ở đầu, đó là dấu vết của những phôi hạt đã bị teo cháy. Một số hạt nổi rõ 3 gân gần song song, một gân nằm gần chính giữa và rõ nhất; một gân khác hơi cong và nằm hẳn về một bên; gân cuối cùng mờ hơn và nằm sát ngay gân chính giữa. Tất cả có 11 hạt nguyên, dựa theo độ lớn có thể phân thành hai loại:- Loại nhỏ gồm 4 hạt, hai đầu mỗi hạt đều nhọn, mình dẹp, có kích thước trung bình: Chiều dài: 4,67 - 0, 326 (mm); chiều rộng: 2,02 - 0,095 (mm); tỉ lệ d/r: 2,30 - 0,168 (mm).- Loại lớn gồm 7 hạt, đầu tròn, mình dày hơn hẳn và có kích thước trung bình: Chiều dài: 5,60 - 0, 404 (mm); chiều rộng: 2,48 - 0,177 (mm); tỉ lệ d/r: 2,25 - 0,133 (mm).Dựa vào kích thước và hình dạng cho thấy những hạt nhỏ thuộc dạng lúa ma hoặc lúa dại; những hạt lớn thuộc một dạng lúa trồng nguyên thủy. Đây là lần đầu tiên chúng ta thấy ở vùng Óc Eo một mẫu lúa cổ có cả lúa dại lẫn lúa trồng, cả hai đều có dạng hạt tròn.Như vậy, vào thời Óc Eo, vùng châu thổ sông Cửu Long đã có nhiều giống lúa khác nhau. Một loại lúa hoang dại (ngày nay gọi là lúa ma hoặc lúa trời). Một loại lúa hạt tròn là loại lúa cạn, được trồng rộng rãi trên địa hình đồi gò bán sơn địa. Một loại lúa hạt dài là loại lúa nước ngoại nhập từ Ấn Độ… Đặc biệt, trong những bài minh văn khắc trên bia đá, trụ đá thời Óc Eo có nói đến nhiều loại ruộng đất được khai thác theo những phương thức khác nhau: có ruộng rẫy, ruộng thấp, có trang trại, có vườn và có cả kênh đào.

Cánh đồng Óc Eo, nhìn từ trên núi Ba Thê xuống

Những mẫu thóc gạo vùng Óc Eo chưa nhiều nhưng khá đa dạng. Nhiều mẫu còn nguyên, chưa bị cháy, trấu màu vàng, gạo trắng. Có mẫu đã bị đốt cháy. Điều đó cho thấy nghề trồng lúa ở Óc Eo đã phát triển mạnh, thể hiện rõ sự tác động của con người và hệ thống kênh rạch khá phát triển; hoạt động nông nghiệp mà đặc biệt là nghề trồng lúa có trình độ tương đối cao.Tài nguyên lúa hiện đại ở vùng đồng bằng sông Cửu Long cũng đa dạng như vậy chứng tỏ đã có một quá trình tiến hóa liên tục từ lúa của nền văn minh Phù Nam đến tài nguyên lúa ở vùng đất Ba Thê - Óc Eo ngày nay.