VỆ ÚT LÊ VĂN LỘC – TỪ CẬU BÉ GIỮ PHỐ HÀ NỘI ĐẾN ỐNG KÍNH CỦA CHIẾN TRƯỜNG

Cuối chiều đầu đông, trong căn phòng nhỏ yên ả ngõ Hàng Khoai, Hà Nội, người Đại tá tóc bạc ngồi bên chồng cuốn phim cũ, đôi mắt vẫn ánh lên thứ ánh sáng mà những năm tháng khói lửa đã tôi luyện. Ở tuổi trên tám mươi, ông Lê Văn Lộc – nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh, một Vệ Út của Trung đoàn Thủ đô năm xưa – vẫn kể lại chiến tranh bằng giọng trầm mà kiêu hãnh: “Tôi không nghĩ mình sống đến ngày hôm nay đâu. Nhiều đêm ở Liên khu I, tôi cứ tưởng Hà Nội sẽ vùi cả lũ trẻ chúng tôi trong đống gạch đá…”

✦ VỆ ÚT GIỮ PHỐ HÀ NỘI

Ông Lê Văn Lộc sinh năm 1935 tại một con ngõ nhỏ gần chợ Đồng Xuân. Mồ côi cha từ sớm, cậu cùng mẹ buôn thúng bán mẹt qua ngày. Nhưng Hà Nội 1946 không còn là nơi của những buổi chợ chiều, mà là thành đồng đỏ lửa. 20 giờ 3 phút ngày 19/12/1946, tiếng súng toàn quốc kháng chiến bắt đầu. Mẹ cậu bảo chạy về quê ngoại, nhưng Lộc bám lấy tay mẹ, lắc đầu: “Con không đi. Con ở lại với các anh tự vệ.” Chỉ mới 11 tuổi, Lộc được các anh lớn thu nhận vì nhanh nhẹn, thuộc từng ngóc ngách phố cổ. Cậu trở thành liên lạc của Đại đội 103, rồi được gọi thân thương là “Vệ Út Lộc”, đúng theo cách mà người lính già vẫn nhớ.

✦ NHỮNG ĐÊM TRINH SÁT QUANH BỜ HỒ

Ông Lộc vẫn còn nhớ như in:
Đêm Hà Nội đầu đông đen đặc như tấm khăn sẫm. Lộc mang khẩu lệnh chạy qua các ngõ Hàng Ngang – Hàng Đường – Hàng Chiếu, nơi địch đặt hỏa điểm dày đặc.

Có đêm, cậu phải men theo những bức tường đổ, tai lắng nghe từng tiếng giày đinh của lính lê dương, tay nắm chặt mảnh giấy nhỏ hơn hai đốt ngón tay – khẩu lệnh của ngày hôm ấy. “Nhiều lúc thở mạnh thôi là địch cũng nghe thấy. Nhưng trẻ con thì dễ lọt hơn người lớn.” – ông cười, nụ cười hiền nhưng phảng phất khói bom năm cũ. Một lần chạy nhiệm vụ qua đầu Hàng Đào, pháo sáng bùng lên. Cậu lao vội xuống hố bom, chiếc áo bông mẹ may thủng một lỗ lớn do mảnh đạn. Vậy mà hôm sau, Lộc lại đứng dậy, nhận lệnh đi tiếp: “Sợ thì sợ, nhưng bỏ trận địa thì… không đành.”

✦ RÚT KHỎI LIÊN KHU I – NỖI ĐAU KHÔNG GỌI THÀNH TÊN

Ngày 17/2/1947, Trung đoàn Thủ đô nhận lệnh rút khỏi Liên khu I. Lộc được phát một sợi dây vải trắng để nắm nhau mà đi trong đêm đen đặc. Thoát ra đến bãi ngô Tàm Xá, Lộc vẫn tưởng mọi người đang đông đủ sau lưng. Nhưng đến khi sang được bờ bên kia, cậu mới biết: Một trung đội đã ở lại chặn địch, và nhiều người không bao giờ trở về. Ông kể, bàn tay vẫn run nhẹ khi nhắc lại: “Tụi lớn kiểm lại quân số, thiếu mất mấy anh. Mấy năm sau tôi mới đủ can đảm quay lại bãi dâu Tàm Xá…”

✦ TỪ NGƯỜI LÍNH TRẺ ĐẾN NGHỆ SĨ CỦA QUÂN ĐỘI

Rời Hà Nội, Vệ Út Lộc theo đơn vị lên Việt Bắc. Vì nhỏ tuổi, cậu cùng nhóm thiếu nhi được điều về Đội Tuyên – Văn, hát, múa, và diễn cho bộ đội đang đóng quân ven suối, ven rừng. Năm 1954, trước lễ mừng chiến thắng Điện Biên Phủ, Lộc được cầm thử chiếc máy ảnh Liên Xô của đoàn văn công. “Bấm tách một cái… tôi biết đời mình gắn với cái ống kính.” Sau hòa bình, ông chuyển sang làm báo trong quân đội, rồi gắn bó với nhiếp ảnh chiến trường suốt những năm chống Mỹ. Những bức ảnh hành quân, những gương mặt lính trẻ bên hố bom, những người mẹ gùi gạo Trường Sơn… trở thành tư liệu quý mà ông nâng niu như báu vật. Nhiều tác phẩm của ông đoạt giải nhiếp ảnh quân đội và quốc tế, nhưng ông chỉ cười nhẹ: “Tôi chỉ chụp lại những gì chúng tôi sống.”

✦ TRỞ VỀ VỚI HÀ NỘI CỦA MÌNH

Sau hàng chục năm cầm máy ở nhiều chiến trường, Đại tá – Nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Văn Lộc trở về Hà Nội, sống lặng lẽ trong căn nhà nhỏ nơi phố cũ. Bộ quân phục được gấp gọn. Chiếc máy ảnh cũ vẫn còn treo trên vách. Ông nói: “Cả đời tôi là một cuộn phim. Mà khung hình đẹp nhất… vẫn là Hà Nội 1946 – nơi có chúng tôi, những Vệ Út, giữ từng tấc phố bằng tuổi trẻ của mình.”