Vị chỉ huy Trung đoàn Thủ đô và ký ức ngày 10-10

Nguyễn Quốc Trị sinh năm 1921 tại vùng đất giàu truyền thống cách mạng Đô Lương, Nghệ An. Ngay từ thời niên thiếu, ông đã sớm hun đúc lòng yêu nước nồng nàn và ý chí căm thù giặc sâu sắc. Trước Cách mạng Tháng Tám, khi chỉ mới 17 tuổi, ông đã bị thực dân Pháp bắt giam và đày sang Lào vì tham gia các hoạt động chống bắt phu. Tuy nhiên, xiềng xích không khuất phục được người chiến sĩ trẻ; năm 1945, lợi dụng lúc Nhật đảo chính Pháp, ông đã cùng bạn tù phá ngục trở về quê hương, xung phong ngay vào đội tự vệ tiên phong.

Sự nghiệp quân sự của ông bắt đầu bằng những chiến công vang dội ngay từ trận đầu đánh Nhật, khi ông cùng tiểu đội diệt 10 tên địch và đốt cháy 5 xe quân sự. Sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ông chính thức gia nhập bộ đội chủ lực và trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam vào năm 1946. Từ một chiến sĩ, ông dần trưởng thành qua khói lửa của hàng loạt chiến trường từ Vinh, Huế đến Đông Hà, trực tiếp tiêu diệt hàng chục tên giặc. Với tinh thần mưu trí và dũng cảm, ông đã sử dụng thành thạo súng Bazooka để đánh cháy xe địch trên Đường số 4, hay chỉ huy tiểu đội mũi nhọn đột kích thần tốc vào các đồn An Châu, Đồng Khuy, đánh sập những lô cốt cố thủ kiên cố nhất của đối phương.

Đỉnh cao trong sự nghiệp chiến đấu của Nguyễn Quốc Trị là Chiến dịch Biên giới Thu - Đông năm 1950 và Chiến dịch Hà Nam Ninh năm 1951. Trong cái đói, cái rét của đại ngàn Việt Bắc, ông đã chỉ huy trung đội đi tắt đường rừng, ngăn chặn và đánh tan hai cánh quân sừng sỏ của Trung đoàn Lơ-pa-giơ và Sắc-tông, góp công lớn vào thắng lợi chung của chiến dịch. Đặc biệt, trong trận đánh tại Ninh Bình, với mưu mẹo tài tình, ông cùng 6 đồng đội đã bắt sống 90 tên giặc, trong đó có cả con trai của tướng Pháp Tassigny. Chính những kỳ tích này đã khiến Đại tướng Võ Nguyên Giáp phải thốt lên lời khen ngợi, gọi ông là người chiến sĩ “nhanh như sóc, mạnh như hổ”.

Với những đóng góp đặc biệt xuất sắc, ngày 19-5-1952, Nguyễn Quốc Trị vinh dự là một trong những người đầu tiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp viết bài khen ngợi ông là tấm gương sáng về lòng kiên trung, khi đánh 95 trận, 5 lần bị thương nặng nhưng chưa bao giờ rời bỏ đơn vị. Ngày 10-10-1954, trong không khí tưng bừng của ngày tiếp quản Thủ đô, ông – khi đó là Trung đoàn trưởng Trung đoàn Thủ đô – đã vinh dự dẫn đầu đoàn quân tiến về Hà Nội và thực hiện nghi lễ kéo quốc kỳ tại kỳ đài lịch sử.

Năm 1967, khi đang giữ chức Hiệu trưởng Trường Quân sự Quân khu 4, người anh hùng ấy đã ngã xuống ngay trên mảnh đất quê hương. Dù biết trước cung đường đang có bom nổ chậm, nhưng với tâm niệm phải kịp thời động viên các chiến sĩ pháo cao xạ đang trong giờ phút khó khăn, ông đã không ngần ngại tiến bước. Một quả bom phát nổ đã cướp đi sinh mạng của ông, nhưng tinh thần "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" của Nguyễn Quốc Trị vẫn sống mãi. Ngày nay, tên ông được đặt cho một con phố tại Thủ đô Hà Nội như một lời tri ân sâu sắc của thế hệ mai sau đối với người chiến sĩ huyền thoại của quân đội ta.