Vị Hiệp trấn kiên trung và khí tiết chống Pháp vùng Tây Bắc

Nguyễn Quang Bích sinh ra tại làng Trình Phố, huyện Trực Định (nay là huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình). Ông đỗ Hoàng giáp năm 1869, từng làm Tuần phủ Hưng Hóa kiêm Hiệp trấn Tuyên Quang. Khi thực dân Pháp mở rộng đánh chiếm vùng Bắc Kỳ, ông là một trong những quan lại triều Nguyễn kiên quyết chủ chiến.

Năm 1884, tòa thành Hưng Hóa thất thủ trước hỏa lực vượt trội của Pháp, Nguyễn Quang Bích không chịu đầu hàng mà rút lực lượng lên vùng núi Tiên Động (Phú Thọ) tiếp tục tổ chức kháng chiến. Khi vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương (1885), ông lập tức hưởng ứng và được vua phong làm Hiệp đốc Bắc Kỳ quân vụ đại thần, trở thành thủ lĩnh tối cao của phong trào Cần Vương ở vùng Tây Bắc.

Ông đã quy tụ nhiều dân tộc thiểu số như Mường, Thái, Dao, H'Mông và các sĩ phu yêu nước để xây dựng hệ thống căn cứ du kích hiểm trở dọc sông Thao và vùng núi Phú Thọ, Yên Bái. Quân Pháp nhiều lần ra sức bao vây càn quét nhưng đều bị nghĩa quân của ông phục kích đánh cho tổn thất nặng nề.

Thấy không thể dùng quân sự bẻ gãy, thực dân Pháp nhờ người thân và tay sai gửi thư dụ dỗ ông ra hàng để nhận lại chức vị cũ. Nguyễn Quang Bích đã thẳng thắn viết thư đáp lại, thể hiện khí tiết bất khuất: "Nước mất thì nhà tan, tôi thà làm ma đánh giặc chứ nhất định không chịu đầu hàng!". Ông kiên cường chỉ huy phong trào chiến đấu đến những giây phút cuối đời và qua đời vì bệnh nặng tại căn cứ núi rừng năm 1890.