VÌ SAO HƠN 600 NĂM SAU, NGƯỜI VIỆT VẪN KÍNH TRỌNG THẦY CHU VĂN AN?

Chu Văn An qua đời năm 1370. Hơn sáu thế kỷ đã trôi qua kể từ thời điểm đó. Triều Trần đã trở thành một phần của lịch sử, Quốc Tử Giám không còn vận hành như một trường học của triều đình, và xã hội cũng như nền giáo dục Việt Nam đã thay đổi rất nhiều theo dòng thời gian.

Tuy vậy, tên tuổi Chu Văn An vẫn hiện diện ở nhiều trường học, đường phố và các không gian giáo dục trên khắp Việt Nam. Điều này đặt ra một câu hỏi: vì sao một người thầy sống cách chúng ta hơn 600 năm vẫn được kính trọng đến như vậy?

Có lẽ câu trả lời nằm ngay trong cuộc đời và nhân cách của ông.

Chu Văn An sinh năm 1292, quê ở vùng Thanh Đàm, nay thuộc Hà Nội. Trước khi được triều đình mời giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, ông từng mở trường Huỳnh Cung để dạy học. Tại đây, ông đào tạo nhiều học trò, trong đó có những người sau này trở thành quan lớn trong triều đình. Ông cũng từng trực tiếp dạy hai hoàng tử, những người về sau trở thành vua Trần Hiến Tông và Trần Dụ Tông.

Tuy nhiên, nếu chỉ có học vấn uyên thâm và nhiều học trò thành đạt, có lẽ Chu Văn An chưa chắc đã trở thành một biểu tượng lớn trong lịch sử.

Điều làm nên sự đặc biệt của ông nằm ở chỗ những gì ông dạy và cách ông sống luôn thống nhất với nhau. Ông yêu cầu học trò phải giữ phẩm hạnh, đồng thời bản thân ông cũng không chạy theo danh lợi. Ông dạy người làm quan phải có trách nhiệm với đất nước và nhân dân.

Khi nhận thấy triều chính có điều sai trái, chính ông đã dâng Thất trảm sớ để can gián nhà vua. Khi lời can không được chấp nhận, ông lựa chọn từ bỏ chức quan và lui về sống ẩn dật tại Chí Linh.

Từ đó, Chu Văn An để lại một hình mẫu rất rõ về người trí thức:

Có học vấn nhưng không kiêu ngạo.
Có địa vị nhưng không tham quyền.
Dạy đạo lý và tự mình sống theo đạo lý ấy.
Biết điều đúng và dám bảo vệ điều đúng.

Sau khi ông qua đời, vua Trần Nghệ Tông ban thụy hiệu Khang Tiết và cho phối thờ tại Văn Miếu. Về sau, sử thần Ngô Sĩ Liên cũng dành những lời đánh giá rất cao đối với đạo làm thầy và khí tiết của ông.

Đến thời hiện đại, sự ghi nhận dành cho Chu Văn An không chỉ dừng lại trong phạm vi Việt Nam. Năm 2019, Đại hội đồng UNESCO đã thông qua việc cùng tham gia kỷ niệm 650 năm ngày mất của nhà giáo Chu Văn An (1370–2020) theo đề nghị của Việt Nam và sự ủng hộ của một số quốc gia thành viên. UNESCO đánh giá việc tưởng niệm ông phù hợp với những giá trị mà tổ chức theo đuổi trong lĩnh vực giáo dục và văn hóa.

Đó là một sự ghi nhận mang ý nghĩa đặc biệt.

Bởi Chu Văn An sống trong thế kỷ XIV, nhưng những câu hỏi mà cuộc đời ông đặt ra vẫn còn nguyên giá trị đối với ngày hôm nay:

Người thầy có trách nhiệm gì ngoài việc truyền đạt kiến thức?
Người có học phải ứng xử thế nào trước điều sai trái?
Giáo dục có phải chỉ để thành đạt, hay còn để hình thành nhân cách?

Có lẽ chính vì những câu hỏi ấy chưa bao giờ cũ, nên hình ảnh Chu Văn An cũng chưa bao giờ trở nên xa lạ.

Người Việt kính trọng ông không chỉ vì ông là một thầy giáo nổi tiếng của thời Trần, mà còn bởi ông để lại một quan niệm giáo dục rất giản dị nhưng bền vững:

Muốn dạy người khác làm người, trước hết người thầy phải sống sao cho xứng đáng để học trò noi theo.

Đó chính là di sản lớn nhất của Thầy giáo Chu Văn An.