Vị tướng Anh hùng Lao động đầu tiên

Ông tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13-9-1913, tại làng Chánh Hiệp (nay là xã Hòa Hiệp) huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Năm 1933, ông đỗ cả tú tài Việt và tú tài Tây, đến năm 1935 thì sang Pháp du học. 11 năm du học ở Pháp, ông chính thức nhận 4 bằng đại học: Tổng hợp, cầu đường, kỹ thuật điện và hàng không. Tháng 9-1946, ông theo Bác Hồ về nước phục vụ kháng chiến, đảm trách nhiều vị trí quan trọng. Năm 1948, trong đợt phong quân hàm cấp tướng đầu tiên, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng. Tại Đại hội chiến sĩ thi đua và cán bộ gương mẫu toàn quốc, năm 1952, ông là một trong 3 người đầu tiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Năm 1966, ông được bầu là Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Năm 1996, ông được nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên...

Sinh thời, nhiều lần Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa kể rằng mình đã may mắn thế nào khi được gặp và gần gũi với Chủ tịch Hồ Chí Minh trong suốt thời gian Người lưu lại trên đất Pháp và những ngày lênh đênh trên tàu trong chuyến hải trình dài vượt biển trở về đất mẹ. Với tinh thần dân tộc và lòng yêu nước nồng nàn được tích tụ, dồn nén bấy lâu, cộng với sự kính trọng và tín tâm đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh nên khi được Người vận động, Phạm Quang Lễ đã quyết định từ bỏ cuộc sống giàu sang, đầy đủ tiện nghi để cùng với một số trí thức Việt kiều khác theo Bác Hồ về nước phụng sự Tổ quốc. Hành trang mà ông mang theo về nước là khối kiến thức về kỹ thuật vũ khí thâu nạp được trong đầu cùng hơn 30.000 trang tài liệu mà ông âm thầm sưu tập, dày công giấu giếm nhà đương cục Pháp và giữ gìn nó trong suốt 11 năm ở Pháp. Trong điều kiện khó khăn, thiếu thốn đủ thứ, cuộc kháng chiến của quân và dân ta lại ở trong vòng vây, vì vậy mà cùng với việc nghiên cứu, sáng chế các loại vũ khí có sức công phá lớn, đồng chí Trần Đại Nghĩa đã chỉ đạo các xưởng quân giới ở các địa phương sản xuất hàng chục chủng loại đạn, bom phóng, mìn, địa lôi... bằng những nguyên vật liệu tại chỗ, đáp ứng kịp thời yêu cầu của cuộc chiến tranh nhân dân. Không chỉ là một nhà nghiên cứu, sáng chế vũ khí tài ba, ông còn đào tạo đội ngũ cán bộ quân giới và xây dựng các trung đoàn, đại đoàn công pháo đầu tiên của Quân đội ta. Trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa tiếp tục có nhiều đóng góp lớn và quan trọng trong việc cải tiến các loại vũ khí của Quân đội ta nhằm chống lại các loại vũ khí, phương tiện chiến tranh tối tân của Mỹ.