Vị tướng không chỉ huy bằng những mệnh lệnh

Ngày 28 tháng 5 năm 1948, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng, trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông đồng thời được trao Huân chương Quân công hạng Ba vì những đóng góp đối với công cuộc xây dựng ngành quân giới và chế tạo vũ khí phục vụ kháng chiến.

Trần Đại Nghĩa là một vị tướng đặc biệt. Ông không nổi tiếng bởi việc trực tiếp chỉ huy những đơn vị xung phong trên chiến trường. “Trận địa” quen thuộc của ông là những phòng nghiên cứu đơn sơ, xưởng cơ khí giữa rừng và các bãi thử vũ khí. Người dưới quyền ông không chỉ là quân nhân mà còn có kỹ sư, công nhân, thợ thủ công và những thanh niên vừa được đào tạo về kỹ thuật.

Quân hàm cao không tạo ra khoảng cách giữa ông với đồng đội. Trần Đại Nghĩa thường xuyên xuống xưởng, trao đổi trực tiếp với người thợ và theo dõi từng lần thử nghiệm. Khi một chi tiết không đạt yêu cầu, ông không vội quy trách nhiệm mà cùng mọi người tìm hiểu nguyên nhân. Có thể vấn đề nằm ở bản thiết kế, nhưng cũng có thể do vật liệu thay đổi hoặc máy móc không đủ độ chính xác. Phương pháp làm việc ấy khiến công nhân cảm thấy mình là một phần thực sự của hoạt động sáng tạo.

Ông làm việc với cường độ rất cao, có thời kỳ trung bình hơn 16 giờ mỗi ngày. Nhiều câu chuyện được đồng nghiệp kể lại cho thấy ông thường mải suy nghĩ đến mức quên cả thời gian. Có lần xuống suối tắm, ông ngồi trên một tảng đá để tiếp tục suy nghĩ về loại thuốc phóng cháy chậm. Khi tìm ra hướng giải quyết và quay về, ông mới nhận ra mình vẫn chưa tắm. Những giai thoại bình dị ấy khiến đồng đội gọi ông bằng cái tên trìu mến “ông Phật làm súng”.

Nhưng sự say mê khoa học của Trần Đại Nghĩa không phải niềm say mê tách rời cuộc sống. Mỗi công thức, bản vẽ và lần thử nghiệm đều hướng đến yêu cầu của chiến sĩ ngoài mặt trận. Khi nhận được phản hồi rằng một loại đạn khó bảo quản, một bộ phận dễ hỏng hoặc khẩu súng quá nặng, ông cùng cán bộ kỹ thuật tìm cách điều chỉnh. Với ông, người sử dụng vũ khí cũng là một phần của quá trình nghiên cứu.

Năm 1949, Trần Đại Nghĩa tiếp tục đảm nhận những trọng trách quan trọng trong ngành quân giới và pháo binh. Khối lượng công việc ngày càng lớn, nhưng ông vẫn chú ý đào tạo lớp cán bộ kế cận. Ông hiểu một ngành kỹ thuật không thể phụ thuộc mãi vào một cá nhân, dù cá nhân ấy có tài năng đến đâu. Muốn phát triển lâu dài, Việt Nam phải có đội ngũ biết nghiên cứu độc lập, làm chủ quy trình và tiếp tục sáng tạo.

Phong cách lãnh đạo của ông dựa nhiều vào sự thuyết phục bằng tri thức và gương làm việc. Ông yêu cầu nghiêm túc trong thử nghiệm bởi sự cẩu thả có thể khiến chiến sĩ hy sinh, nhưng ông cũng luôn tôn trọng sáng kiến của công nhân. Những người thợ đôi khi không có kiến thức hàn lâm nhưng lại am hiểu vật liệu và máy móc qua nhiều năm lao động. Trần Đại Nghĩa biết kết hợp sự chính xác của lý thuyết với kinh nghiệm quý giá ấy.

Năm 1952, tại Đại hội Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, Trần Đại Nghĩa được tuyên dương là một trong những Anh hùng Lao động đầu tiên của đất nước. Phần thưởng ghi nhận không chỉ một vài phát minh cụ thể mà còn cả quá trình ông góp sức hình thành ngành khoa học, kỹ thuật quân sự Việt Nam.

Ở Trần Đại Nghĩa, người ta nhìn thấy sự kết hợp hiếm có giữa một nhà khoa học và một người lính. Ông chỉ huy không đơn thuần bằng mệnh lệnh hành chính, mà bằng tri thức, trách nhiệm và khả năng khơi dậy trí sáng tạo của những người xung quanh. Chính vì thế, di sản của vị tướng quân giới không chỉ là bazooka hay SKZ. Đó còn là một đội ngũ kỹ thuật đã trưởng thành trong kháng chiến và tinh thần đem khoa học phụng sự Tổ quốc.