Vị tướng kiên cường chống Pháp
rần Xuân Soạn (1849–1923) quê ở làng Thọ Hạc, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa, xuất thân trong một gia đình nông dân nghèo. Khi trưởng thành, vì có sức khỏe, nhanh nhẹn và yêu thích võ nghệ, ông đi tòng quân thay cho con một gia đình phú hào trong làng để lấy tiền giúp đỡ gia đình. Trong quân ngũ, nhờ sức khỏe, sự mưu trí và lòng dũng cảm, ông lập được nhiều chiến công nên được thăng chức và tin dùng. Ông được điều vào Huế làm Vệ úy chỉ huy quân ở kinh thành, rồi đến năm 1883 được thăng chức Chưởng vệ Đề đốc kinh thành.
Khi thực dân Pháp ngày càng xâm lấn nước ta, trong triều đình nhà Nguyễn xuất hiện sự chia rẽ giữa phái chủ hòa và chủ chiến. Trần Xuân Soạn đứng về phía chủ chiến và được Tôn Thất Thuyết tin tưởng giao chỉ huy đội Phấn nghĩa. Đêm 4 rạng ngày 5 tháng 7 năm 1885, ông cùng Tôn Thất Thuyết chỉ huy quân đánh úp trấn Bình Đài ở Huế. Quân Pháp chống trả quyết liệt bằng pháo lớn khiến quân Phấn nghĩa bị thương vong nhiều và cuộc tấn công thất bại. Sau biến cố này, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi cùng một số quan lại ra khỏi kinh thành. Trần Xuân Soạn cũng đi theo xa giá, sau đó cùng Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi ra sơn phòng Hà Tĩnh.
Trở về Thanh Hóa, Trần Xuân Soạn tiếp tục chỉ đạo phong trào Cần Vương chống Pháp. Ông cùng các sĩ phu yêu nước chủ trương xây dựng căn cứ Ba Đình ở Nga Sơn và trực tiếp chỉ huy lực lượng ở Quảng Hóa để hỗ trợ Ba Đình, Mã Cao. Cuối năm 1886, khi Ba Đình và Mã Cao thất thủ, ông cùng Hà Văn Mao rút quân lên Điền Lư, huyện Bá Thước, dự định dựa vào địa hình núi rừng để khôi phục phong trào. Tuy nhiên, trước sự đàn áp ngày càng mạnh của quân Pháp, Trần Xuân Soạn phải sang Long Châu, Quảng Tây, Trung Quốc gặp Tôn Thất Thuyết để bàn việc xin viện trợ và tổ chức lại lực lượng. Việc không thành, ông không thể trở về nước và phải sống lưu vong bên cạnh Tôn Thất Thuyết cho đến cuối đời.
Ngày 17 tháng 12 năm 1923, Trần Xuân Soạn qua đời tại Long Châu, Trung Quốc, thọ 74 tuổi. Cuộc đời ông gắn với những năm tháng chống thực dân Pháp đầy gian khổ. Ngay cả khi quân Pháp tìm cách lung lạc tinh thần bằng việc đào hài cốt cha ông lên thiêu hủy, ông vẫn không chịu khuất phục. Em trai và con trai ông cũng tham gia phong trào chống Pháp. Gia đình Trần Xuân Soạn vì thế đã có nhiều người cùng hy sinh và chịu gian khổ vì cuộc đấu tranh chống ngoại xâm. Câu chuyện về Trần Xuân Soạn được lưu lại như hình ảnh một vị tướng xuất thân từ người nông dân, đã dành phần lớn cuộc đời để tham gia và chỉ đạo phong trào chống Pháp.
