Vị tướng trẻ nhất toàn quân Nguyễn Huy Hiệu

Chiến trường Quảng Trị năm 1972 được thế giới mệnh danh là "cối xay thịt", nơi diễn ra những trận đánh khốc liệt nhất, tàn bạo nhất và bi tráng nhất trong lịch sử chiến tranh Việt Nam. Để có thể sống sót bước ra từ tọa độ lửa ấy đã là một kỳ tích, nhưng không những sống sót mà còn trở thành một vị chỉ huy lỗi lạc, một Thượng tướng, một học giả quân sự và là nhân chứng sống bền bỉ nhất kể lại lịch sử chiến trường, thì đó chỉ có thể là Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu. Trong suốt cuộc đời mình, ông đã mang trên vai không chỉ quân hàm của một người lính, mà còn là trách nhiệm nặng nề của một người được lịch sử chọn để "nhớ và kể lại" cho những đồng đội đã hóa thân vào lòng đất mẹ.

Nguyễn Huy Hiệu sinh năm 1947 tại vùng quê ven biển Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Lớn lên trong bối cảnh đất nước chia cắt, bầu máu nóng của chàng thanh niên Bắc Bộ sớm được hun đúc bởi lý tưởng giải phóng miền Nam. Năm 1965, khi vừa tròn 18 tuổi, ông làm đơn tình nguyện nhập ngũ và được biên chế vào Trung đoàn 27 (sau này được xưng danh là Trung đoàn Triệu Hải) – một trong những đơn vị chủ lực thiện chiến nhất của Quân đội Nhân dân Việt Nam.

Cuộc đời binh nghiệp của Nguyễn Huy Hiệu gắn liền với những chiến trường ác liệt nhất: từ đường 9 - Nam Lào, Khe Sanh, cho đến chiến dịch Mậu Thân 1968. Tuy nhiên, dấu ấn rực rỡ và đẫm máu nhất làm nên tên tuổi của ông phải kể đến Chiến dịch giải phóng Quảng Trị và cuộc chiến đấu bảo vệ Thành cổ Quảng Trị suốt 81 ngày đêm năm 1972.

Lúc bấy giờ, Nguyễn Huy Hiệu mới 25 tuổi, mang hàm Đại úy, giữ cương vị Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 27. Nhiệm vụ của đơn vị ông là thọc sâu, chia cắt và đánh chiếm các chốt điểm quan trọng của địch tại khu vực Ái Tử, La Vang và thị xã Quảng Trị. Đối mặt với quân đội Sài Gòn được trang bị tận răng với hàng trăm xe tăng M48, xe bọc thép M113, cùng sự yểm trợ bằng những trận bom rải thảm tàn khốc của không quân và pháo hạm Mỹ, quân ta gặp vô vàn khó khăn. Đất đá Quảng Trị bị cày xới đến mức không còn một gốc cây nào nguyên vẹn, bầu trời bị che khuất bởi khói bom đạn đặc quánh.

Trong tình thế hỏa lực địch áp đảo hoàn toàn, Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Huy Hiệu đã thể hiện một nhãn quan chiến thuật thiên tài và lòng dũng cảm hiếm có. Nhận thấy điểm yếu của xe tăng địch là cồng kềnh, khó xoay trở ở cự ly hẹp, ông quyết định áp dụng chiến thuật "Bám thắt lưng địch mà đánh", đưa đội hình áp sát thật gần phòng tuyến địch để vô hiệu hóa hỏa lực pháo binh và không quân của chúng (vì sợ ném bom nhầm vào quân mình).

Đỉnh cao trong nghệ thuật chỉ huy của ông là trận đánh tiêu diệt thiết đoàn xe tăng địch ở cao điểm 31. Dưới làn mưa bom bão đạn, ông trực tiếp cầm súng chống tăng B41, cùng các chiến sĩ tổ chức những đội "cảm tử", bí mật trườn qua những giao thông hào ngập ngụa bùn lầy và xác người để áp sát đội hình xe tăng địch. Khi cự ly chỉ còn vài chục mét, ông dõng dạc hạ lệnh nổ súng. Bằng sự dũng mãnh và chính xác, đơn vị của ông đã bắn cháy hàng loạt xe tăng và thiết giáp địch, phá vỡ tuyến phòng ngự kiên cố của chúng, mở đường cho đại quân ta tràn lên giải phóng thị xã Quảng Trị.

Trong suốt 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ, đơn vị của Nguyễn Huy Hiệu đã chiến đấu giằng co với địch từng tấc đất, từng góc hào. Có những ngày, tiểu đoàn của ông phải đánh lùi hàng chục đợt phản kích của địch. Máu của đồng đội hòa vào dòng nước sông Thạch Hãn đỏ rực. Trong những thời khắc tuyệt vọng nhất, khi đạn dược cạn kiệt, thông tin liên lạc đứt đoạn, vị chỉ huy 25 tuổi vẫn bình tĩnh, vững vàng trên chiến hào, trở thành chỗ dựa tinh thần không thể thay thế cho hàng trăm chiến sĩ trẻ.

Với những chiến công đặc biệt xuất sắc, sự mưu trí và lòng dũng cảm tột bậc, cuối năm 1973, Nguyễn Huy Hiệu vinh dự được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân khi mới bước sang tuổi 26. Vượt qua cửa tử, ông tiếp tục tham gia chỉ huy Trung đoàn 27 trong Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, tiến vào giải phóng Sài Gòn mùa xuân năm 1975.

Tuy nhiên, điều khiến Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu trở nên vĩ đại không chỉ là những tấm huân chương chiến công, mà là cách ông sống trong thời bình. Với tư cách là một trong những vị tướng trẻ nhất toàn quân (được phong Thiếu tướng năm 40 tuổi) và sau này là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Quân sự Liên bang Nga, ông đã dùng toàn bộ uy tín, trí tuệ và trí nhớ tuyệt vời của mình để làm một nhân chứng lịch sử vĩ đại.

Ông không chọn cách im lặng để lịch sử ngủ vùi. Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu đã chắp bút viết nên những cuốn hồi ký đầy sức nặng, trong đó nổi bật là tác phẩm "Một thời Quảng Trị", ghi lại chi tiết, tỉ mỉ và chân thực nhất sự khốc liệt của chiến tranh. Suốt hàng chục năm qua, người ta vẫn thường xuyên thấy vị Thượng tướng tóc bạc trắng lặn lội trở về đôi bờ sông Thạch Hãn, thắp nhang tạ lỗi với đồng đội. Ông lùng sục từng tọa độ cũ để chỉ huy công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Ông đứng trước hàng ngàn sinh viên, học viên sĩ quan, đôi mắt rưng rưng kể lại khoảnh khắc những người lính tuổi mười tám đôi mươi nắm tay nhau chìm xuống lòng sông Thạch Hãn mùa hè năm 1972.

Những lời kể của Thượng tướng, Anh hùng Nguyễn Huy Hiệu là tiếng nói của một người đã bước ra từ cõi chết, mang theo di nguyện của hàng vạn đồng đội. Sự hiện diện và tiếng nói của ông là minh chứng sống động, là bài học đắt giá nhất về cái giá của hòa bình, độc lập, để các thế hệ mai sau không bao giờ được phép lãng quên lịch sử đẫm máu mà kiêu hùng của dân tộc.