Vị tướng từng là công nhân cao su, lãnh đạo phong trào "Phú Riềng Đỏ", trực tiếp điều tra vụ án Trần Dụ Châu tham ô
Vị tướng từng là công nhân cao su, lãnh đạo phong trào "Phú Riềng Đỏ", trực tiếp điều tra vụ án Trần Dụ Châu tham ô
Từ một công nhân cao su ở đồn điền Phú Riềng, Trần Tử Bình trở thành một trong những người lãnh đạo phong trào “Phú Riềng Đỏ”, sau đó được phong Thiếu tướng trong đợt đầu của Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông còn để lại dấu ấn đặc biệt khi trực tiếp tham gia điều tra vụ án tham ô Trần Dụ Châu, một trong những vụ án nổi tiếng thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp.
Thiếu tướng Trần Tử Bình: Từ công nhân cao su đến người làm nên "Phú Riềng Đỏ"
Thiếu tướng Trần Tử Bình tên thật là Phạm Văn Phu, sinh ngày 5/5/1907 trong một gia đình nông dân Công giáo nghèo tại thôn Đồng Chuối, xã Tiêu Động, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam (cũ). Cuộc đời ông về sau gắn với những dấu mốc quan trọng của phong trào công nhân, Cách mạng Tháng Tám, quá trình xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam và nền ngoại giao của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Thuở nhỏ, hoàn cảnh gia đình Trần Tử Bình rất khó khăn. Khi Chiến tranh thế giới thứ nhất diễn ra, cha ông bị đưa sang Pháp. Cậu bé Phu phải đi ở cho nhà thờ. Nhờ thông minh, sớm biết đọc, biết viết, năm 1925 ông được giới thiệu vào học tại Chủng viện Hoàng Nguyên thuộc giáo phận Hà Đông.
Nhưng chính trong môi trường trường dòng, Trần Tử Bình lại bắt đầu tiếp xúc với những luồng tư tưởng mới. Ông đọc sách báo tiến bộ, tham gia phản đối sự phân biệt đối xử của một số linh mục người Pháp với các linh mục người Việt. Đặc biệt, năm 1926, khi phong trào để tang nhà yêu nước Phan Châu Trinh lan rộng trong cả nước, ông tích cực hưởng ứng và vì thế bị đuổi khỏi chủng viện.
Thiếu tướng Trần Tử Bình. Ảnh: Tư liệu.
Rời trường dòng, ông gặp nhà hoạt động cách mạng Tống Văn Trân và từng bước được giác ngộ về con đường đấu tranh giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp. Năm 1927, Trần Tử Bình vào Nam Bộ, trở thành công nhân đồn điền cao su Phú Riềng.
Những năm cuối thập niên 1920, cuộc sống của công nhân cao su tại các đồn điền Nam Bộ vô cùng khắc nghiệt. Chính trong môi trường ấy, Trần Tử Bình nhanh chóng trở thành một hạt nhân đoàn kết công nhân, tham gia tổ chức các cuộc đấu tranh chống đánh đập, cúp lương và yêu cầu chủ đồn điền thực hiện những quyền lợi đã cam kết với người lao động.
Đầu năm 1928, Nguyễn Xuân Cừ được cử lên Phú Riềng gây dựng cơ sở cách mạng. Tháng 5/1928, một chi bộ của Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí hội được thành lập tại đồn điền, Trần Tử Bình trở thành thành viên của tổ chức.
Ngày 28/10/1929, Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng tại Phú Riềng được thành lập gồm 6 đảng viên, trong đó có Trần Tử Bình. Cuối năm đó, ông thay Nguyễn Xuân Cừ làm Bí thư chi bộ. Đây là cơ sở để phong trào công nhân tại Phú Riềng bước sang một giai đoạn đấu tranh có tổ chức chặt chẽ hơn.
Đầu tháng 2/1930, hơn 5.000 công nhân đồn điền cao su Phú Riềng đứng lên đấu tranh đòi quyền lợi. Phong trào sau này đi vào lịch sử với tên gọi “Phú Riềng Đỏ”, trở thành một trong những dấu mốc nổi bật của phong trào công nhân Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX. Với vai trò Bí thư chi bộ, Trần Tử Bình là một trong những người lãnh đạo trực tiếp cuộc đấu tranh này.
Sau phong trào Phú Riềng, ông bị thực dân Pháp bắt, kết án và đày ra Côn Đảo từ năm 1931 đến 1936. Nhà tù không làm ông từ bỏ con đường đã lựa chọn. Tại Côn Đảo, ông tiếp tục sinh hoạt trong tổ chức Đảng, học tập lý luận, đồng thời có điều kiện gặp gỡ nhiều nhà cách mạng sau này giữ những trọng trách lớn như Tôn Đức Thắng, Phạm Văn Đồng, Phạm Hùng, Hoàng Quốc Việt, Lê Văn Lương, Trần Văn Giàu...
Ra tù, ông tiếp tục hoạt động cách mạng. Đến đầu những năm 1940, Trần Tử Bình trở thành cán bộ của Xứ ủy Bắc Kỳ. Ngày 24/12/1943, trên đường công tác tại Thái Bình, ông bị mật thám Pháp bắt, sau đó bị kết án 20 năm tù và giam tại nhà tù Hỏa Lò.
Tại đây, những người tù chính trị tiếp tục tổ chức học tập lý luận, quân sự và tìm cách trở lại với phong trào cách mạng bên ngoài.
Play
00:00
00:00
00:34
Mute
Play
Thiếu tướng Trần Tử Bình (giữa) cùng các đồng đội năm 1952. Ảnh: Báo Ninh Bình.
Sau cuộc đảo chính Nhật - Pháp ngày 9/3/1945, tình hình Hà Nội biến động mạnh. Đêm 12/3/1945, Trần Tử Bình tham gia tổ chức cuộc vượt ngục Hỏa Lò. Trong những ngày sau đó, gần 100 tù chính trị lần lượt thoát ra ngoài qua đường cống ngầm và các tuyến vượt ngục khác, nhanh chóng trở về các địa phương hoạt động. Theo Báo Quân đội Nhân dân, đây là một trong những cuộc vượt ngục lớn của tù chính trị thời kỳ trước Cách mạng Tháng Tám.
Thoát khỏi Hỏa Lò, ông trở về với phong trào, tham gia xây dựng Chiến khu Hòa - Ninh - Thanh, rồi trở thành Ủy viên Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ.
Đến tháng 8/1945, thời cơ giành chính quyền đến rất nhanh. Cuối tháng 7/1945, khi một số cán bộ chủ chốt của Xứ ủy lên Việt Bắc, công việc của Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ được giao cho Trần Tử Bình và Nguyễn Khang.
Ngày 17/8/1945, tại an toàn khu của Xứ ủy ở Vạn Phúc, Hà Đông, hai ông thay mặt Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ quyết định phát lệnh khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội và các tỉnh Bắc Bộ vào ngày 19/8. Hai ngày sau, cuộc khởi nghĩa tại Hà Nội giành thắng lợi, tạo ra tác động rất lớn đối với tiến trình Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước.
Như vậy, chỉ trong khoảng 15 năm, từ một người công nhân cao su tham gia phong trào Phú Riềng, trải qua hai lần tù đày, Trần Tử Bình đã trở thành một trong những cán bộ giữ vai trò quan trọng trong những ngày quyết định của Cách mạng Tháng Tám.
Thiếu tướng Trần Tử Bình trực tiếp điều tra vụ án tham nhũng nổi tiếng Trần Dụ Châu
Sau Cách mạng Tháng Tám, Trần Tử Bình được giao nhiều trọng trách trong việc xây dựng lực lượng vũ trang của chính quyền cách mạng non trẻ.
Ông từng phụ trách Trường Quân chính kháng Nhật, sau đó là Chính ủy Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn năm 1946. Đây là một trong những cơ sở đầu tiên đào tạo cán bộ quân sự chính quy cho quân đội cách mạng.
Năm 1947, Trần Tử Bình giữ cương vị Phó Bí thư Quân ủy Trung ương. Trong Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947, khi quân Pháp mở cuộc tiến công lớn lên căn cứ Việt Bắc, Bộ Tổng chỉ huy điều nhiều cán bộ cao cấp trực tiếp xuống các mặt trận. Trần Tử Bình cùng Lê Thiết Hùng được điều đến khu vực Sông Lô - Đường số 2 để đốc chiến, góp phần tổ chức lực lượng đánh các cánh quân Pháp và bảo vệ căn cứ địa.
Thiếu tướng Trần Tử Bình. Ảnh: Tư liệu.
Sau thắng lợi Việt Bắc, tháng 1/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký các sắc lệnh phong quân hàm cho những cán bộ cao cấp đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trong đợt này, Trần Tử Bình được phong quân hàm Thiếu tướng.
Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Thiếu tướng Trần Tử Bình không chỉ tham gia công tác quân sự mà còn có nhiều năm gắn bó với công tác tổ chức, đào tạo và thanh tra quân đội.
Từ năm 1950 - 1955, ông làm Chính ủy Trường Sĩ quan Lục quân Việt Nam và có những đóng góp đáng kể trong việc đào tạo nhiều thế hệ cán bộ quân sự, nhiều người sau đó trở thành lực lượng nòng cốt trong các đơn vị của quân đội.
Một dấu ấn khác gắn với tên tuổi Trần Tử Bình là công tác thanh tra, chống tham ô, tiêu cực trong những năm đầu kháng chiến.
Năm 1950, vụ việc tại Cục Quân nhu liên quan đến Đại tá Trần Dụ Châu gây chấn động. Đây là một trong những vụ án tham nhũng nổi tiếng nhất những năm đầu của chính quyền cách mạng. Theo tư liệu đăng trên Báo Quân đội nhân dân, sau khi nhận được thư phản ánh về những biểu hiện tiêu cực tại cơ quan quân nhu, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao Thiếu tướng Trần Tử Bình - khi đó là Phó Bí thư Quân ủy Trung ương, Phó Tổng Thanh tra Quân đội, chỉ đạo điều tra làm rõ.
Quá trình thanh tra thu thập tài liệu từ nhiều đơn vị và xác định những vi phạm nghiêm trọng của Trần Dụ Châu. Tại phiên tòa đặc biệt của Tòa án binh tối cao ngày 5/9/1950 ở Thái Nguyên, Thiếu tướng Chu Văn Tấn giữ vai trò Chánh án, còn Thiếu tướng Trần Tử Bình giữ vai trò công cáo ủy viên, tương đương đại diện công tố. Trần Dụ Châu sau đó bị tòa tuyên án tử hình.
Sau năm 1954, Trần Tử Bình đảm nhiệm chức Tổng Thanh tra Quân đội, đồng thời làm Phó Tổng Thanh tra Chính phủ. Ông tham gia quá trình sửa sai sau cải cách ruộng đất, trực tiếp xem xét và góp phần giải oan cho nhiều cán bộ, cơ sở bị xử lý sai.
Đến tháng 4/1959, cuộc đời ông bước sang một ngã rẽ đặc biệt. Từ một vị tướng quân đội, Trần Tử Bình được giao nhiệm vụ Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Trung Quốc, đồng thời kiêm nhiệm Mông Cổ.
Ông làm Đại sứ liên tục từ năm 1959 đến năm 1967. Đây là giai đoạn Việt Nam bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ ngày càng quyết liệt, trong khi quan hệ giữa các nước xã hội chủ nghĩa cũng xuất hiện nhiều diễn biến phức tạp. Trên cương vị Đại sứ, Trần Tử Bình được các tài liệu chính thống ghi nhận đã góp phần duy trì quan hệ giữa Việt Nam với Trung Quốc và tranh thủ nguồn hỗ trợ cho cuộc kháng chiến.
Năm 1960, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III của Đảng, Trần Tử Bình được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương.
Đầu năm 1967, ông về nước dự họp Trung ương. Sau một cơn bệnh, Thiếu tướng Trần Tử Bình qua đời ngày 11/2/1967, khi vừa tròn 60 tuổi.
Trong 60 năm cuộc đời, gần 40 năm hoạt động cách mạng, ông đã trải qua nhiều vị trí rất khác nhau: công nhân cao su, Bí thư chi bộ Phú Riềng, tù chính trị Côn Đảo và Hỏa Lò, cán bộ Xứ ủy Bắc Kỳ, người tham gia lãnh đạo khởi nghĩa tại Hà Nội, cán bộ xây dựng quân đội, Thiếu tướng, nhà giáo quân sự, cán bộ thanh tra rồi nhà ngoại giao.
Năm 2008, Nhà nước truy tặng Thiếu tướng Trần Tử Bình Huân chương Sao Vàng. Trước đó, ông được tặng Huân chương Quân công hạng Ba, Huân chương Chiến thắng hạng Nhất và được truy tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Hồ Chí Minh.
(Nguồn tham khảo: Báo Nhân dân, Báo Quân đội nhân dân, Hội Nhà văn Việt Nam)
