VIỆT KIỀU HẠ LÀO NHỮNG NGÀY THÁNG 8-1945

VIỆT KIỀU HẠ LÀO NHỮNG NGÀY THÁNG 8-1945

Anh Võ Văn Hồng (tức Phan Đồng) những năm 1945, 1945 hoạt động ở Paksé và các năm 1950, 1953 là chính trị viên một đại đội độc lập ở Tây Nam Campuchia cho biết: Hạ Lào gồm ba tỉnh Paksé, Saravan và Attopeu. Đa số Việt kiều tập trung ở Paksé nằm trên tả ngạn sông Mêkông. Việt kiều ở đây cũng như các tỉnh Trung và Thượng Lào, theo sự lãnh đạo chung của Xứ ủy Ai Lao, cũng được vận động tổ chức cùng nhân dân Lào cướp chính quyền, giành độc lập cho nước Lào anh em.

Khác với Trung và Thượng Lào, thuộc vùng quân Quốc dân Đảng của Tưởng Giới Thạch vào giải giới quân Nhật thất trận, Hạ Lào thuộc vùng giải giới của Liên quân Anh - Ấn. Tàn quân Pháp lẩn khuất trong rừng núi, được quân đội Anh giúp đỡ trang bị vũ khí, xe, pháo, đưa trở lại Paksé ngay từ những ngày đầu quân Nhật đầu hàng đồng minh. Tổ chức thanh niên Việt kiều ở đây đã bị quân Pháp khủng bố tàn sát hết sức dã man. Nhiều thanh niên Việt kiều bị chúng bắt, số khác bị đem ra thủ tiêu, hoặc đến tận nhà hạ sát. Một số đưa ra bờ sông Mê kông bắn chết rồi xô xuống sông. Có người bị thương nhẹ giả chết, bơi qua đất Thái Lan. Khi lên bờ, hai tay vẫn còn bị trói quặt ra sau lưng. Hầu hết thanh niên Việt kiều Paksé đã vượt sông Mê kông qua đất Thái tại Phi Mun-Oubon, rồi từ đó tham gia vào các tổ chức Việt kiều cứu quốc ở Thái Lan, vào các chiến khu Savang, Thung Phiêng (Ấm phơ Đệt), gia nhập bộ đội Việt kiều trở lại hoạt động ở Hạ Lào và sang Bắc Cao Miên. Cùng với nhân dân Lào khởi nghĩa cướp chính quyền ở Paksé, tuy thất bại, nhưng máu của Việt kiều đã đổ trên đất nước Lào anh em là cả một câu chuyện cảm động mà chúng tôi không bao giờ quên.